Áp suất khí quyển thay đổi thế nào khi độ cao tăng?

10 phút đọc

Áp suất khí quyển càng giảm khi độ cao càng tăng. Nguyên nhân là càng lên cao, lớp không khí phía trên càng mỏng, trọng lượng cột khí tác dụng lên điểm đó giảm đi. Theo quy tắc kinh nghiệm trong Vật lý 8, cứ lên cao khoảng 12 m thì áp suất khí quyển giảm xấp xỉ 1 mmHg.

Áp suất khí quyển thay đổi thế nào khi độ cao càng tăng?

Khi độ cao càng tăng, áp suất khí quyển càng giảm. Đây là kết quả tất yếu của cơ chế vật lý: áp suất tại bất kỳ điểm nào trong khí quyển chính là tổng trọng lượng của toàn bộ cột không khí nằm phía trên điểm đó.

Áp suất khí quyển thay đổi thế nào khi độ cao càng tăng
Áp suất khí quyển thay đổi thế nào khi độ cao càng tăng

Khi lên cao, khối lượng không khí “trên đầu” giảm dần. Ít không khí hơn đồng nghĩa với ít trọng lượng hơn, dẫn đến áp suất thấp hơn. Cơ chế này tương tự áp suất chất lỏng: điểm nào càng sâu thì cột chất phía trên càng dày, áp suất càng lớn và ngược lại.

Ở mực nước biển, áp suất khí quyển trung bình khoảng 101.300 Pa (tương đương 1 atm hoặc 1013,25 hPa). Con số này giảm dần theo độ cao, đó là lý do vùng đồi núi luôn có khí áp thấp hơn vùng đồng bằng gần biển.

Nguyên nhân áp suất khí quyển giảm theo độ cao

Sự giảm áp suất khi lên cao xuất phát từ ba nguyên nhân liên quan chặt chẽ với nhau. Hiểu rõ chuỗi nguyên nhân này giúp giải thích chính xác hiện tượng.

  • Bề dày cột khí giảm: càng lên cao, phần khí quyển tính từ điểm đo lên đến rìa ngoài càng mỏng, nên trọng lượng cột khí đè lên điểm đó càng nhỏ.
  • Mật độ không khí giảm: không khí ở tầng cao loãng hơn, số phân tử trên một đơn vị thể tích ít đi, làm áp suất giảm.
  • Lực hút Trái Đất giảm: càng xa bề mặt, lực hút lên các phân tử không khí càng yếu, khiến không khí phân bố thưa hơn.

Cả ba yếu tố cùng tác động khiến áp suất khí quyển giảm liên tục theo độ cao, chứ không phải chỉ do một nguyên nhân đơn lẻ.

Quy tắc tính áp suất khí quyển theo độ cao

Trong chương trình Vật lý phổ thông, có một quy tắc kinh nghiệm quan trọng để ước lượng sự thay đổi áp suất. Quy tắc này dựa trên mối liên hệ tỉ lệ giữa độ cao và cột thủy ngân.

Cứ lên cao thêm khoảng 12 m, áp suất khí quyển giảm xấp xỉ 1 mmHg.

Ví dụ, ở mặt đất áp suất là 760 mmHg. Khi lên độ cao 120 m, áp suất giảm khoảng 10 mmHg, còn lại xấp xỉ 750 mmHg. Người ta thường dùng milimét thủy ngân (mmHg) làm đơn vị đo áp suất khí quyển, vì áp suất khí quyển bằng đúng áp suất cột thủy ngân trong thí nghiệm Torricelli.

Thí nghiệm Torricelli chứng minh áp suất khí quyển

Nhà bác học người Ý Evangelista Torricelli là người đầu tiên chứng minh sự tồn tại của áp suất khí quyển vào năm 1643. Thí nghiệm của ông đến nay vẫn là cơ sở kinh điển trong vật lý.

Torricelli lấy một ống thủy tinh dài khoảng 1 m, bịt kín một đầu, đổ đầy thủy ngân rồi úp ngược vào một chậu thủy ngân. Một phần thủy ngân chảy ra, để lại khoảng chân không phía trên, và cột thủy ngân còn lại đứng yên ở độ cao 760 mm.

Cột thủy ngân đứng yên vì áp suất khí quyển tác dụng lên mặt thoáng chậu thủy ngân cân bằng với áp suất cột thủy ngân trong ống. Chiều cao cột thủy ngân chính là thước đo trực tiếp của áp suất khí quyển tại nơi đó.

Ứng dụng đo áp suất khí quyển theo độ cao

Việc áp suất khí quyển thay đổi theo độ cao được ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực đời sống và kỹ thuật. Đây là nguyên lý nền tảng của nhiều thiết bị quen thuộc.

  • Cao kế (altimeter): đo áp suất khí quyển để suy ra độ cao, dùng khi leo núi hoặc trong máy bay.
  • Hàng không: máy bay dựa vào áp suất khí quyển để xác định và duy trì độ cao bay an toàn.
  • Dự báo thời tiết: áp suất khí quyển thay đổi theo thời gian báo hiệu sự thay đổi thời tiết, khí áp giảm đột ngột thường báo mưa bão.

Trước khi bão đến, khối khí quyển bị kéo dãn lên cao làm áp suất mặt đất giảm, gây ra mưa lớn, gió mạnh và sóng biển dâng cao.

Vì sao đi máy bay bị ù tai khi cất và hạ cánh?

Hiện tượng ù tai khi đi máy bay là minh chứng thực tế cho sự thay đổi áp suất khí quyển theo độ cao. Đây là câu hỏi thường gặp gắn với đời sống hằng ngày.

Khi máy bay cất cánh lên cao, áp suất khí quyển bên ngoài giảm nhanh, trong khi áp suất bên trong tai giữa chưa kịp cân bằng. Sự chênh lệch áp suất giữa hai bên màng nhĩ tạo ra cảm giác ù tai, đau nhức.

Khi máy bay hạ cánh xuống độ cao thấp hơn, áp suất bên ngoài tăng trở lại, quá trình cân bằng lại diễn ra và cũng gây cảm giác tương tự. Nuốt nước bọt, ngáp hoặc nhai kẹo cao su giúp cân bằng áp suất tai nhanh hơn, giảm khó chịu.

Ảnh hưởng của áp suất thấp trên vùng núi cao

Áp suất khí quyển giảm theo độ cao không chỉ là hiện tượng vật lý mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con người. Đây là kiến thức quan trọng với người leo núi.

Khi độ cao tăng, áp suất giảm kéo theo nồng độ oxy trong không khí giảm. Cơ thể phải hô hấp nhanh hơn để lấy đủ oxy, dẫn đến tình trạng khó thở, mệt mỏi, chóng mặt, thường gọi là “say độ cao”.

Ở những đỉnh núi rất cao như Everest, áp suất chỉ còn khoảng một phần ba so với mực nước biển, khiến người leo núi thường phải mang theo bình oxy. Đây là lý do các vận động viên và nhà thám hiểm cần thời gian thích nghi độ cao trước khi hoạt động mạnh.

Câu hỏi thường gặp về áp suất khí quyển và độ cao

Áp suất khí quyển thay đổi thế nào khi độ cao tăng?

Áp suất khí quyển càng giảm khi độ cao càng tăng.

Cứ lên cao bao nhiêu mét thì áp suất giảm 1 mmHg?

Cứ lên cao khoảng 12 m, áp suất khí quyển giảm xấp xỉ 1 mmHg.

Đơn vị đo áp suất khí quyển là gì?

Thường dùng mmHg, ngoài ra có Pa, atm, hPa và torr.

Ai chứng minh sự tồn tại của áp suất khí quyển?

Evangelista Torricelli, qua thí nghiệm cột thủy ngân năm 1643.

Áp suất khí quyển giảm dần khi độ cao tăng là một quy luật vật lý cơ bản, bắt nguồn từ chính trọng lượng của cột không khí phía trên mỗi điểm. Nắm vững hiện tượng này giúp học sinh hiểu rõ bản chất khí quyển, đồng thời giải thích được nhiều hiện tượng thực tế từ ù tai khi đi máy bay đến say độ cao khi leo núi, cũng như ứng dụng trong hàng không và dự báo thời tiết.