Các biện pháp tu từ lớp 6 đầy đủ và dễ hiểu nhất

14 phút đọc

Các biện pháp tu từ lớp 6 gồm những cách diễn đạt làm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho câu văn, câu thơ. Trong chương trình Ngữ văn 6, học sinh được học 4 biện pháp chính: so sánh, nhân hóa, ẩn dụ và hoán dụ, cùng biện pháp điệp ngữ. Mỗi biện pháp có khái niệm, cách nhận biết và tác dụng riêng biệt.

Các biện pháp tu từ lớp 6 gồm những gì?

Các biện pháp tu từ lớp 6 là những cách sử dụng từ ngữ đặc biệt nhằm làm cho lời văn sinh động, giàu hình ảnh và cảm xúc hơn. Chương trình Ngữ văn 6 tập trung vào 4 biện pháp cốt lõi: so sánh, nhân hóa, ẩn dụ, hoán dụ và bổ sung thêm điệp ngữ.

Các biện pháp tu từ lớp 6
Các biện pháp tu từ lớp 6

Theo Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn (ban hành kèm Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo), học sinh lớp 6 và lớp 7 cần biết các biện pháp tu từ như ẩn dụ, hoán dụ, nói quá, nói giảm nói tránh. Biện pháp so sánh và nhân hóa đã được làm quen từ bậc tiểu học.

Nắm vững các biện pháp tu từ giúp học sinh phân tích văn học tốt hơn và viết văn miêu tả, biểu cảm sinh động. Đây là nền tảng quan trọng cho việc học Ngữ văn ở các lớp cao hơn.

Biện pháp so sánh

So sánh là biện pháp đối chiếu hai sự vật, hiện tượng khác nhau về tính chất nhưng có nét tương đồng ở một khía cạnh nào đó, nhằm làm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho diễn đạt. Ví dụ tiêu biểu: “Trẻ em như búp trên cành”.

Một phép so sánh đầy đủ thường gồm 4 thành phần: vế A (sự vật được so sánh), phương diện so sánh, từ so sánh và vế B (sự vật dùng để so sánh). Các từ so sánh phổ biến gồm: như, tựa như, giống như, là, bao nhiêu… bấy nhiêu.

So sánh được chia thành hai kiểu chính dựa trên mức độ đối chiếu:

  • So sánh ngang bằng: Đối chiếu các sự vật có sự tương đồng, dùng từ “như, tựa, là”. Ví dụ: “Mặt trời xuống biển như hòn lửa”.
  • So sánh không ngang bằng (hơn kém): Đối chiếu trong quan hệ không bằng nhau, dùng từ “hơn, kém, chẳng bằng, không bằng”. Ví dụ: “Những ngôi sao thức ngoài kia, chẳng bằng mẹ đã thức vì chúng con”.

Biện pháp nhân hóa

Nhân hóa là biện pháp dùng những từ ngữ vốn chỉ hoạt động, tính cách, suy nghĩ, tên gọi của con người để miêu tả đồ vật, cây cối, con vật hay hiện tượng tự nhiên. Nhờ nhân hóa, thế giới sự vật trở nên gần gũi, có hồn và sinh động như con người.

Biện pháp nhân hóa thường được thể hiện qua ba kiểu cơ bản. Bảng dưới đây tổng hợp từng kiểu kèm ví dụ minh họa cụ thể:

Kiểu nhân hóa Cách thực hiện Ví dụ
Gọi vật bằng từ gọi người Dùng ông, bà, cô, chú… cho vật Ông mặt trời thức dậy
Dùng từ chỉ hoạt động, tính cách của người cho vật Gán hành động, cảm xúc con người Cây chuối gõ trống reo hò
Trò chuyện, xưng hô với vật như với người Đối thoại thân mật với vật Trâu ơi ta bảo trâu này

Nhân hóa được dùng nhiều trong thơ ca và văn miêu tả, giúp câu văn giàu hình ảnh và bộc lộ tình cảm của tác giả với thiên nhiên, sự vật.

Biện pháp ẩn dụ

Ẩn dụ là biện pháp gọi tên sự vật, hiện tượng này bằng tên sự vật, hiện tượng khác có nét tương đồng với nó, nhằm tăng sức gợi hình, gợi cảm. Khác với so sánh, ẩn dụ lược bỏ hoàn toàn vế được so sánh và từ so sánh, chỉ giữ lại hình ảnh ẩn.

Ví dụ điển hình là câu tục ngữ “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây”. Ở đây, “ăn quả” ẩn dụ cho việc hưởng thành quả, còn “kẻ trồng cây” ẩn dụ cho người tạo ra thành quả đó. Câu tục ngữ khuyên con người biết ơn.

Điểm mấu chốt để nhận biết ẩn dụ là mối quan hệ tương đồng giữa hai sự vật — chúng giống nhau ở một đặc điểm nào đó. Ẩn dụ làm cho cách diễn đạt hàm súc, kín đáo và giàu tính hình tượng.

Biện pháp hoán dụ

Hoán dụ là biện pháp gọi tên sự vật, hiện tượng, khái niệm này bằng tên của một sự vật, hiện tượng, khái niệm khác có quan hệ gần gũi với nó, nhằm tăng sức gợi hình, gợi cảm. Đây là biện pháp học sinh lớp 6 thường dễ nhầm với ẩn dụ.

Hoán dụ có nhiều kiểu dựa trên các mối quan hệ gần gũi khác nhau:

  • Lấy bộ phận chỉ toàn thể: Dùng một phần để chỉ cả tổng thể. Ví dụ: “Bàn tay ta làm nên tất cả” — bàn tay chỉ người lao động.
  • Lấy vật chứa đựng chỉ vật bị chứa đựng: Ví dụ: “Cả làng đến xem” — làng chỉ những người dân trong làng.
  • Lấy dấu hiệu, chất liệu chỉ sự vật: Ví dụ: “Áo chàm đưa buổi phân li” — áo chàm chỉ người dân Việt Bắc.

Để phân biệt ẩn dụ và hoán dụ, cần xét mối liên hệ giữa hai sự vật. Nếu tương đồng (giống nhau) là ẩn dụ, nếu tương cận (gần gũi) là hoán dụ.

Biện pháp điệp ngữ

Điệp ngữ (hay điệp từ) là biện pháp lặp lại một từ, cụm từ hoặc cả câu với dụng ý nghệ thuật cụ thể, nhằm nhấn mạnh ý, tăng tính gợi hình và gợi cảm cho đoạn văn, bài thơ. Sự lặp lại có chủ đích này khác hoàn toàn với lỗi lặp từ.

Điệp ngữ thường có ba dạng chính. Điệp ngữ nối tiếp là các từ được lặp liên tiếp nhau, tạo ấn tượng tăng tiến. Điệp ngữ cách quãng là từ lặp lại nhưng có từ ngữ khác xen giữa. Điệp ngữ chuyển tiếp (điệp ngữ vòng) lặp từ cuối câu trước ở đầu câu sau.

Biện pháp điệp ngữ giúp làm nổi bật cảm xúc, tạo nhịp điệu cho câu thơ và khắc sâu ấn tượng trong lòng người đọc. Đây là biện pháp thường gặp trong ca dao và thơ trữ tình.

Bảng phân biệt các biện pháp tu từ dễ nhầm lẫn

Đây là kiến thức bổ sung quan trọng giúp học sinh lớp 6 tránh nhầm lẫn khi làm bài tập. So sánh với ẩn dụ, ẩn dụ với hoán dụ là hai cặp biện pháp học sinh hay xác định sai. Bảng dưới đây tổng hợp dấu hiệu nhận biết then chốt:

Cặp biện pháp Điểm giống Điểm khác biệt then chốt
So sánh và ẩn dụ Đều dựa trên nét tương đồng So sánh có từ so sánh và đủ hai vế; ẩn dụ ẩn vế và không có từ so sánh
Ẩn dụ và hoán dụ Đều gọi tên vật này bằng vật khác Ẩn dụ dựa trên quan hệ tương đồng; hoán dụ dựa trên quan hệ gần gũi
Nhân hóa và ẩn dụ Đều làm sự vật sinh động hơn Nhân hóa gán đặc điểm con người cho vật; ẩn dụ thay tên gọi

Mẹo ghi nhớ đơn giản: khi thấy từ “như, tựa, là” thì thường là so sánh. Khi hai sự vật giống nhau về đặc điểm thì là ẩn dụ, khi chúng gần gũi hay liên quan thì là hoán dụ.

Tác dụng chung và cách vận dụng vào bài văn

Các biện pháp tu từ đóng vai trò quan trọng trong việc làm cho lời văn giàu hình ảnh và cảm xúc. Nắm được tác dụng của từng biện pháp giúp học sinh vừa phân tích văn học tốt, vừa viết văn hay hơn.

Nhìn chung, các biện pháp tu từ mang lại những giá trị sau. So sánh và ẩn dụ tạo hình ảnh cụ thể, sinh động, giúp người đọc dễ hình dung sự vật trừu tượng. Nhân hóa làm thế giới sự vật trở nên gần gũi, có tình cảm. Hoán dụ và điệp ngữ nhấn mạnh ý, tăng nhịp điệu và sức biểu cảm.

Khi viết văn miêu tả hay biểu cảm, học sinh nên vận dụng các biện pháp một cách tự nhiên, phù hợp với nội dung. Không nên lạm dụng quá nhiều biện pháp trong một câu, khiến câu văn trở nên rối và gượng ép.

Câu hỏi thường gặp về các biện pháp tu từ lớp 6

Lớp 6 học mấy biện pháp tu từ?

Chủ yếu 4 biện pháp: so sánh, nhân hóa, ẩn dụ, hoán dụ, kèm điệp ngữ.

Làm sao phân biệt ẩn dụ và hoán dụ?

Ẩn dụ dựa trên nét tương đồng, hoán dụ dựa trên quan hệ gần gũi giữa hai sự vật.

So sánh khác ẩn dụ ở điểm nào?

So sánh có từ so sánh và đủ hai vế; ẩn dụ ẩn một vế, không có từ so sánh.

Nhân hóa có mấy kiểu?

Có 3 kiểu: gọi vật bằng từ gọi người, tả vật bằng từ tả người, trò chuyện với vật.

Các biện pháp tu từ lớp 6 là hành trang quan trọng giúp học sinh cảm thụ văn học sâu sắc và diễn đạt sinh động hơn. Việc nắm vững khái niệm, dấu hiệu nhận biết và tác dụng của so sánh, nhân hóa, ẩn dụ, hoán dụ cùng điệp ngữ sẽ tạo nền tảng vững chắc cho môn Ngữ văn ở các lớp trên. Thanglongwaterpuppet hy vọng bài viết đã giúp các em học sinh và quý phụ huynh hệ thống lại kiến thức một cách rõ ràng, dễ hiểu.