Cấu trúc rẽ nhánh có mấy dạng? Giải đáp lập trình

13 phút đọc

Cấu trúc rẽ nhánh có 2 dạng: dạng thiếu (dạng khuyết) và dạng đủ (dạng đầy đủ). Đây là cấu trúc điều khiển giúp máy tính lựa chọn thực hiện hành động khác nhau tùy theo một điều kiện có được thỏa mãn hay không, là kiến thức nền tảng trong mọi ngôn ngữ lập trình.

Cấu trúc rẽ nhánh có mấy dạng?

Cấu trúc rẽ nhánh có 2 dạng cơ bản: dạng thiếu (còn gọi là dạng khuyết) và dạng đủ (còn gọi là dạng đầy đủ). Đây là đáp án chuẩn theo sách giáo khoa Tin học phổ thông và tài liệu lập trình.

Cấu trúc rẽ nhánh có mấy dạng
Cấu trúc rẽ nhánh có mấy dạng

Điểm khác biệt giữa hai dạng nằm ở cách xử lý khi điều kiện sai. Dạng thiếu chỉ thực hiện lệnh khi điều kiện đúng, còn dạng đủ thực hiện một trong hai nhánh lệnh dù điều kiện đúng hay sai.

Cấu trúc rẽ nhánh là một trong ba cấu trúc điều khiển cơ bản của thuật toán, bên cạnh cấu trúc tuần tự và cấu trúc lặp. Nó cho phép chương trình đưa ra quyết định thay vì chỉ chạy tuần tự từ trên xuống.

Cấu trúc rẽ nhánh dạng thiếu là gì?

Cấu trúc rẽ nhánh dạng thiếu chỉ kiểm tra một điều kiện và thực hiện lệnh khi điều kiện đúng. Nếu điều kiện sai, chương trình bỏ qua lệnh và chuyển thẳng sang câu lệnh tiếp theo.

Cú pháp tổng quát của dạng thiếu được biểu diễn như sau:

Nếu <Điều kiện> thì <Câu lệnh>;

Cách hoạt động gồm hai bước rõ ràng. Trước tiên, chương trình tính giá trị của biểu thức điều kiện. Sau đó, nếu điều kiện đúng thì câu lệnh được thực hiện; nếu điều kiện sai thì câu lệnh bị bỏ qua hoàn toàn.

Ví dụ đời thường minh họa dạng thiếu: “Nếu trời mưa thì tôi mang theo áo mưa”. Trường hợp trời không mưa, người này không làm gì thêm và tiếp tục công việc bình thường.

Cấu trúc rẽ nhánh dạng đủ là gì?

Cấu trúc rẽ nhánh dạng đủ xử lý cả hai trường hợp: điều kiện đúng và điều kiện sai. Dù kết quả kiểm tra thế nào, chương trình cũng luôn thực hiện một trong hai nhánh lệnh.

Cú pháp tổng quát của dạng đủ như sau:

Nếu <Điều kiện> thì <Câu lệnh 1> ngược lại <Câu lệnh 2>;

Cơ chế hoạt động dựa trên giá trị điều kiện. Nếu điều kiện đúng thì thực hiện Câu lệnh 1, ngược lại nếu điều kiện sai thì thực hiện Câu lệnh 2. Không có trường hợp nào cả hai câu lệnh cùng chạy.

Ví dụ đời thường: “Nếu cuối tuần mẹ rảnh thì cả nhà đi chơi, còn nếu mẹ không rảnh thì cả nhà ở nhà”. Cách diễn đạt này bao trùm mọi khả năng có thể xảy ra.

So sánh cấu trúc rẽ nhánh dạng thiếu và dạng đủ

Để chọn đúng dạng cấu trúc cho từng bài toán, người học cần nắm rõ điểm giống và khác nhau giữa hai dạng. Bảng dưới đây tổng hợp các tiêu chí quan trọng nhất.

Tiêu chí Dạng thiếu Dạng đủ
Cú pháp Nếu … thì … Nếu … thì … ngược lại …
Khi điều kiện đúng Thực hiện câu lệnh Thực hiện Câu lệnh 1
Khi điều kiện sai Bỏ qua, làm tiếp lệnh sau Thực hiện Câu lệnh 2
Số nhánh xử lý 1 nhánh 2 nhánh

Điểm chung của cả hai dạng là đều dựa trên một biểu thức điều kiện mang giá trị đúng hoặc sai. Khác biệt cốt lõi nằm ở việc dạng đủ luôn có phương án dự phòng cho trường hợp điều kiện không thỏa mãn.

Cú pháp cấu trúc rẽ nhánh trong các ngôn ngữ lập trình

Mỗi ngôn ngữ lập trình có cách viết cấu trúc rẽ nhánh riêng, nhưng đều tuân theo hai dạng thiếu và đủ. Dưới đây là cú pháp trong ba ngôn ngữ phổ biến.

Cú pháp trong Pascal

Pascal dùng câu lệnh if-then cho dạng thiếu và if-then-else cho dạng đủ. Một lưu ý quan trọng là trước từ khóa Else không được đặt dấu chấm phẩy.

If <Điều kiện> then <Câu lệnh>;
If <Điều kiện> then <Câu lệnh 1> else <Câu lệnh 2>;

Cú pháp trong C++ và Java

C++ và Java sử dụng cặp if và if…else. Khi có nhiều câu lệnh trong một nhánh, người lập trình gom chúng vào cặp dấu ngoặc nhọn để tạo khối lệnh.

if (điều kiện) { khối lệnh; }
if (điều kiện) { khối lệnh 1; } else { khối lệnh 2; }

Sơ đồ khối của hai dạng cấu trúc rẽ nhánh

Sơ đồ khối (lưu đồ thuật toán) giúp hình dung trực quan luồng thực thi của cấu trúc rẽ nhánh. Điều kiện luôn được biểu diễn bằng hình thoi, còn câu lệnh bằng hình chữ nhật.

  • Sơ đồ dạng thiếu: Từ hình thoi điều kiện, nhánh “Đúng” dẫn tới câu lệnh rồi thoát ra; nhánh “Sai” đi thẳng ra ngoài mà không qua câu lệnh nào.
  • Sơ đồ dạng đủ: Từ hình thoi điều kiện, nhánh “Đúng” dẫn tới Câu lệnh 1, nhánh “Sai” dẫn tới Câu lệnh 2, sau đó cả hai cùng hội tụ ra điểm kết thúc.

Trong sơ đồ khối, hai nhánh của dạng đủ luôn gặp lại nhau tại một điểm chung trước khi chương trình tiếp tục. Đây là dấu hiệu nhận biết trực quan giữa dạng đủ và dạng thiếu.

Ví dụ ứng dụng cấu trúc rẽ nhánh

Cấu trúc rẽ nhánh xuất hiện trong hầu hết bài toán thực tế cần ra quyết định. Hai ví dụ kinh điển thường gặp trong chương trình học lập trình được trình bày dưới đây.

Ví dụ với dạng đủ là bài toán kiểm tra số chẵn lẻ. Chương trình nhập một số nguyên, nếu số chia hết cho 2 thì thông báo “số chẵn”, ngược lại thông báo “số lẻ”.

Ví dụ phức tạp hơn là giải phương trình bậc hai. Sau khi tính delta, nếu delta nhỏ hơn 0 thì thông báo phương trình vô nghiệm, ngược lại thì tính và đưa ra nghiệm thực. Bài toán này minh họa rõ vai trò của dạng đủ trong biện luận.

Cấu trúc rẽ nhánh dạng lồng nhau và nhiều nhánh

Ngoài hai dạng cơ bản, thực tế lập trình còn dùng cấu trúc rẽ nhánh lồng nhau để xử lý nhiều trường hợp. Đây là kiến thức mở rộng giúp giải các bài toán có từ ba khả năng trở lên.

Rẽ nhánh lồng nhau đặt một cấu trúc if bên trong nhánh của một if khác. Cách viết phổ biến là chuỗi if…else if…else, cho phép kiểm tra lần lượt nhiều điều kiện cho tới khi tìm được điều kiện đúng.

Ví dụ xếp loại học lực dùng nhiều nhánh: nếu điểm ≥ 8 xếp Giỏi, ngược lại nếu ≥ 6.5 xếp Khá, ngược lại nếu ≥ 5 xếp Trung bình, còn lại xếp Yếu. Cấu trúc này bản chất vẫn là các dạng rẽ nhánh cơ bản ghép lại với nhau.

Phân biệt cấu trúc rẽ nhánh với các cấu trúc điều khiển khác

Để hiểu đúng vị trí của cấu trúc rẽ nhánh, người học nên đặt nó cạnh hai cấu trúc điều khiển còn lại. Ba cấu trúc này tạo thành nền tảng của mọi thuật toán.

  • Cấu trúc tuần tự: Các câu lệnh thực hiện lần lượt từ trên xuống dưới, không có sự lựa chọn hay lặp lại.
  • Cấu trúc rẽ nhánh: Chương trình chọn thực hiện nhánh lệnh nào đó dựa trên điều kiện đúng hay sai.
  • Cấu trúc lặp: Một khối lệnh được thực hiện lặp đi lặp lại nhiều lần cho tới khi thỏa mãn điều kiện dừng.

Ba cấu trúc này không tách rời mà thường kết hợp trong cùng một chương trình. Một thuật toán hoàn chỉnh thường đan xen cả tuần tự, rẽ nhánh và lặp để giải quyết bài toán thực tế.

Câu hỏi thường gặp về cấu trúc rẽ nhánh

Cấu trúc rẽ nhánh có mấy dạng?

Có 2 dạng: dạng thiếu (khuyết) và dạng đủ (đầy đủ).

Dạng thiếu khác dạng đủ ở điểm nào?

Dạng thiếu không xử lý khi điều kiện sai, còn dạng đủ có nhánh xử lý riêng cho trường hợp sai.

Trong Pascal, dạng đủ dùng cú pháp gì?

Dạng đủ dùng cú pháp if-then-else, lưu ý không có dấu chấm phẩy trước else.

Cấu trúc switch-case có phải cấu trúc rẽ nhánh không?

Có. Switch-case là một dạng rẽ nhánh nhiều lựa chọn dựa trên giá trị của biểu thức.

Cấu trúc rẽ nhánh có 2 dạng là dạng thiếu và dạng đủ, khác nhau ở cách xử lý khi điều kiện sai. Nắm vững hai dạng này cùng cú pháp trong Pascal, C++ hay Java sẽ giúp người học viết được những chương trình biết ra quyết định. Khi bài toán phức tạp hơn, các dạng cơ bản này được lồng ghép thành cấu trúc nhiều nhánh linh hoạt. Thanglongwaterpuppet hy vọng bài viết giúp bạn hiểu rõ và ứng dụng tốt cấu trúc rẽ nhánh trong lập trình.