Hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa: Giải đáp

11 phút đọc

Hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa là sự thay đổi độ dài thời gian ban ngày và ban đêm trong năm tại các địa điểm trên Trái Đất. Nguyên nhân là do trục Trái Đất nghiêng 23,5° và không đổi phương khi chuyển động quanh Mặt Trời.

Hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa là gì?

Hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa là sự chênh lệch độ dài giữa ban ngày và ban đêm thay đổi theo thời gian trong năm. Khi một bán cầu ngả về phía Mặt Trời, bán cầu đó có ngày dài hơn đêm; bán cầu còn lại có đêm dài hơn ngày.

Hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa
Hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa

Hiện tượng này gắn liền với chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời. Do trục Trái Đất luôn nghiêng và giữ nguyên hướng, mỗi thời điểm trong năm hai bán cầu nhận được lượng ánh sáng khác nhau, tạo ra sự chênh lệch ngày đêm theo mùa.

Mối liên hệ giữa mùa và độ dài ngày đêm rất rõ ràng: mùa nóng ngày dài đêm ngắn, mùa lạnh ngày ngắn đêm dài. Đây là một trong những hệ quả quan trọng nhất của chuyển động Trái Đất quanh Mặt Trời.

Nguyên nhân sinh ra hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa

Nguyên nhân cốt lõi là đường phân chia sáng tối không trùng với trục Trái Đất. Nếu trục Trái Đất thẳng đứng vuông góc với mặt phẳng quỹ đạo, mọi nơi sẽ luôn có ngày và đêm bằng nhau 12 giờ.

Hai yếu tố phối hợp tạo ra hiện tượng này:

  • Trục Trái Đất nghiêng 23,5° so với mặt phẳng quỹ đạo (tương đương trục nghiêng 66°33′ so với mặt phẳng quỹ đạo). Độ nghiêng này ổn định trong suốt hành trình quanh Mặt Trời.
  • Trục không đổi phương: Trục Trái Đất luôn hướng về một phía cố định (gần sao Bắc Cực), nên tùy vị trí trên quỹ đạo mà mỗi bán cầu lần lượt ngả về phía Mặt Trời.

Chính vì trục nghiêng và không đổi phương, đường phân chia sáng tối (đường ranh giới ngày đêm) cắt qua các vĩ tuyến theo tỷ lệ khác nhau, khiến phần được chiếu sáng và phần khuất trong bóng tối không bằng nhau.

Ngày đêm dài ngắn thay đổi theo mùa như thế nào?

Độ dài ngày đêm thay đổi theo bốn thời điểm quan trọng trong năm, gắn với các ngày phân và ngày chí. Bảng dưới đây tổng hợp diễn biến ở bán cầu Bắc.

Thời điểm Vị trí Mặt Trời Bán cầu Bắc
Xuân phân (21/3) Chiếu thẳng góc Xích đạo Ngày bằng đêm
Hạ chí (22/6) Chiếu thẳng góc chí tuyến Bắc Ngày dài nhất trong năm
Thu phân (23/9) Chiếu thẳng góc Xích đạo Ngày bằng đêm
Đông chí (22/12) Chiếu thẳng góc chí tuyến Nam Ngày ngắn nhất trong năm

Vào hai ngày xuân phân và thu phân, ánh sáng Mặt Trời chiếu thẳng góc vào Xích đạo lúc giữa trưa, hai bán cầu được chiếu sáng như nhau nên khắp nơi trên Trái Đất có ngày dài bằng đêm.

Vì mùa của hai bán cầu ngược nhau nên độ dài ngày đêm cũng ngược nhau. Khi bán cầu Bắc là mùa hạ, ngày dài đêm ngắn thì bán cầu Nam là mùa đông, ngày ngắn đêm dài.

Ngày đêm dài ngắn khác nhau theo vĩ độ

Càng xa Xích đạo về phía hai cực, sự chênh lệch độ dài ngày đêm càng lớn. Yếu tố vĩ độ quyết định mức độ biểu hiện của hiện tượng này.

Sự khác biệt theo vĩ độ thể hiện qua ba mức độ chính:

  • Tại Xích đạo (0°): Quanh năm ngày và đêm luôn dài bằng nhau, không phụ thuộc vào mùa.
  • Các vĩ độ trung bình: Càng lên vĩ độ cao, chênh lệch giữa ngày và đêm càng rõ rệt theo mùa.
  • Từ vòng cực đến cực: Xuất hiện hiện tượng ngày hoặc đêm dài suốt 24 giờ.

Ở vòng cực (66°33′), vào ngày 22/6 hoặc 22/12 có một ngày hoặc một đêm kéo dài suốt 24 giờ. Càng tiến gần cực, số ngày có hiện tượng này càng tăng.

Ngày địa cực và đêm địa cực

Ngày địa cực là hiện tượng ngày kéo dài liên tục 24 giờ, còn đêm địa cực là đêm kéo dài suốt 24 giờ. Hiện tượng này chỉ xảy ra ở khu vực từ vòng cực đến cực.

Tại các vòng cực (66°33’B và 66°33’N), hiện tượng ngày địa cực và đêm địa cực xuất hiện ít nhất một ngày mỗi năm. Càng tiến về phía cực, số ngày này càng nhiều dần.

Trường hợp cực đoan nhất diễn ra tại hai cực (90°B và 90°N): mỗi năm có 6 tháng ngày liên tục và 6 tháng đêm liên tục. Đây là biểu hiện rõ nhất của hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo vĩ độ trên Trái Đất.

Hệ quả của hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa

Hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa tác động sâu rộng đến tự nhiên và đời sống con người. Ba hệ quả chính có thể quan sát rõ nhất.

Về khí hậu, ngày dài đồng nghĩa với thời gian nhận bức xạ Mặt Trời nhiều hơn, nhiệt độ cao hơn. Đây là một trong những nền tảng hình thành các mùa nóng và lạnh trong năm ở các vĩ độ trung bình và cao.

Về sinh vật, nhiều loài động thực vật điều chỉnh nhịp sinh học theo độ dài ngày. Thời gian chiếu sáng ảnh hưởng đến chu kỳ ra hoa, di cư và sinh sản của nhiều loài.

Về con người, ở các nước Bắc Âu như Na Uy và Phần Lan nằm gần vòng cực, hiện tượng đêm địa cực mùa đông và ngày địa cực mùa hè ảnh hưởng đáng kể đến nhịp sinh học, lịch làm việc và sức khỏe tinh thần của người dân.

Hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa ở Việt Nam

Việt Nam nằm ở bán cầu Bắc, khu vực nội chí tuyến, nên cũng chịu ảnh hưởng của hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa dù mức độ chênh lệch không lớn. Vùng Bắc Bộ (khoảng vĩ độ 20–23°B) biểu hiện rõ nhất.

Câu tục ngữ dân gian “Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng, ngày tháng mười chưa cười đã tối” phản ánh chính xác hiện tượng này. Vào tháng 5 âm lịch (mùa hạ), bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời nên ngày dài đêm ngắn.

Ngược lại, vào tháng 10 âm lịch (mùa đông), bán cầu Bắc chếch xa Mặt Trời khiến ngày ngắn đêm dài. Kinh nghiệm quan sát dân gian này hoàn toàn khớp với kiến thức địa lý về chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời.

Câu hỏi thường gặp về hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa

Nguyên nhân chính gây ra hiện tượng này là gì?

Do trục Trái Đất nghiêng 23,5° và không đổi phương khi chuyển động quanh Mặt Trời.

Nơi nào quanh năm có ngày bằng đêm?

Xích đạo (vĩ độ 0°) quanh năm luôn có ngày và đêm dài bằng nhau.

Ngày nào khắp nơi trên Trái Đất có ngày bằng đêm?

Hai ngày xuân phân (21/3) và thu phân (23/9) khắp nơi đều có ngày dài bằng đêm.

Ở hai cực Trái Đất, ngày và đêm kéo dài bao lâu?

Ở hai cực mỗi năm có 6 tháng ngày liên tục và 6 tháng đêm liên tục.

Hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa là hệ quả trực tiếp của trục Trái Đất nghiêng và không đổi phương trong chuyển động quanh Mặt Trời. Nắm được nguyên nhân, quy luật theo mùa và theo vĩ độ giúp giải thích nhiều hiện tượng quen thuộc, từ sự thay đổi bốn mùa đến câu tục ngữ dân gian về đêm tháng năm và ngày tháng mười ở Việt Nam.