Khí hậu Bắc Á có đặc điểm gì? Giải đáp kiến thức địa lý

9 phút đọc

Khí hậu Bắc Á là kiểu khí hậu lục địa lạnh giá khắc nghiệt, đặc trưng bởi mùa đông dài và cực lạnh, mùa hè ngắn và mát mẻ. Khu vực này bao phủ toàn bộ vùng Siberia của Liên bang Nga, nằm ở vĩ độ khoảng 50° Bắc đến trên 70° Bắc, thuộc hai đới khí hậu chính là ôn đới lục địa và cận cực.

Khí hậu Bắc Á có đặc điểm gì?

Khí hậu Bắc Á mang tính lục địa rõ rệt với biên độ nhiệt năm rất lớn, lượng mưa thấp và phân bố không đều. Đây là một trong những vùng lạnh nhất Bắc bán cầu, chỉ sau vùng cực, trải dài từ dãy Ural ở phía tây tới Thái Bình Dương ở phía đông.

Khí hậu Bắc Á có đặc điểm gì
Khí hậu Bắc Á có đặc điểm gì

Ba đặc điểm cốt lõi của khí hậu Bắc Á gồm mùa đông kéo dài và cực lạnh, mùa hè ngắn và mát, cùng lượng giáng thủy ít. Mùa đông kéo dài 6-8 tháng, nhiệt độ trung bình tháng 1 tại Yakutsk đạt -38,6°C, có thời điểm xuống tới -60°C.

Sự kết hợp giữa nhiệt độ cực đoan, giáng thủy ít và lớp băng vĩnh cửu đã tạo nên một hệ khí hậu độc đáo. Khí hậu này chi phối toàn bộ cảnh quan tự nhiên và hoạt động sống của con người tại Bắc Á.

Đặc điểm mùa đông và mùa hè ở Bắc Á

Sự đối lập giữa hai mùa là nét đặc trưng nổi bật nhất của khí hậu Bắc Á. Mùa đông và mùa hè khác biệt sâu sắc cả về độ dài lẫn nền nhiệt, tạo nên biên độ nhiệt năm thuộc loại lớn nhất thế giới.

  • Mùa đông: Kéo dài 6-8 tháng, nhiệt độ thường xuyên xuống dưới -40°C ở vùng trung tâm. Tuyết bao phủ mặt đất có thể tồn tại tới 9 tháng ở phần cực bắc.
  • Mùa hè: Chỉ kéo dài 2-3 tháng, nhiệt độ ban ngày có thể lên 25-30°C. Nhiệt độ thậm chí đạt gần 40°C tại Verkhoyansk vào tháng 6/2020.

Vùng dãy Verkhoyansk được xem là nơi lạnh nhất Bắc bán cầu. Nhiệt độ tại đây từng xuống tới -67,8°C năm 1892, và tại Oymyakon từng xuống -67,7°C năm 1933.

Các đới khí hậu chính ở Bắc Á

Bắc Á có sự phân hóa khí hậu theo vĩ độ, từ ôn đới lục địa ở phía nam đến cận cực và cực ở vùng cực bắc. Bảng dưới đây tổng hợp các đới khí hậu chính giúp người đọc dễ hình dung.

Đới khí hậu Phạm vi Đặc điểm
Ôn đới lục địa Phía nam Bắc Á (từ ~50°B) Mùa đông lạnh khô, mùa hè mát, mưa ít
Cận cực Vùng vĩ độ 50°–70°B Mùa đông rất lạnh và dài, mùa hè ngắn mát
Cực Ven Bắc Băng Dương Quanh năm giá lạnh, đài nguyên, băng tuyết

Theo phân loại khí hậu Köppen, phần lớn Bắc Á thuộc nhóm Dfc, Dwc và Dfd — các kiểu khí hậu lục địa ẩm với mùa đông rất lạnh và khô.

Nguyên nhân khiến khí hậu Bắc Á khắc nghiệt

Sự khắc nghiệt của khí hậu Bắc Á bắt nguồn từ vị trí địa lý và cấu trúc lục địa đặc thù. Ba yếu tố chính kết hợp tạo nên cái lạnh kỷ lục của khu vực này.

Thứ nhất, Bắc Á nằm ở vĩ độ cao, nhận được lượng bức xạ Mặt Trời thấp trong phần lớn thời gian năm. Thứ hai, đây là khối lục địa rộng lớn nằm sâu trong nội địa, cách xa đại dương nên thiếu tác động điều hòa của biển.

Thứ ba, vào mùa đông, khu vực này hình thành trung tâm áp cao Siberia — khối áp cao lạnh lớn nhất Bắc bán cầu. Điều kiện áp suất cao trên các lục địa vĩ độ cao thường có không khí ổn định, độ ẩm thấp và bầu trời quang đãng, dẫn đến nhiệt độ bề mặt rất lạnh.

Ảnh hưởng của khí hậu Bắc Á tới cảnh quan và sinh thái

Khí hậu lạnh giá đã định hình những hệ sinh thái đặc trưng riêng có của Bắc Á. Ba kiểu cảnh quan tiêu biểu là rừng taiga, đài nguyên và lớp băng vĩnh cửu.

Rừng taiga (rừng lá kim) chiếm phần lớn diện tích Bắc Á, với loài cây chịu lạnh tiêu biểu như thông rụng lá Siberia. Về phía cực bắc, taiga nhường chỗ cho đài nguyên (tundra) — vùng đồng cỏ thấp, không có cây thân gỗ lớn.

Đặc biệt, phần lớn nền đất Bắc Á nằm dưới lớp băng vĩnh cửu (permafrost) dày hàng trăm mét. Lớp băng này giữ lạnh cực lâu và buộc con người phải áp dụng kỹ thuật xây dựng đặc biệt để công trình không bị lún khi băng tan.

Khí hậu Bắc Á tác động đến gió mùa châu Á

Ảnh hưởng của khí hậu Bắc Á vượt ra ngoài phạm vi khu vực, lan tới nhiều quốc gia châu Á khác. Trung tâm áp cao Siberia chính là nguồn gốc của gió mùa đông bắc.

Vào mùa đông, khối khí lạnh khô từ áp cao Siberia tràn xuống phía nam, tạo thành gió mùa đông bắc. Loại gió này mang không khí lạnh tới Trung Quốc, bán đảo Triều Tiên, Nhật Bản và cả miền Bắc Việt Nam.

Chính vì vậy, những đợt rét đậm, rét hại ở miền Bắc nước ta thường bắt nguồn từ khối không khí lạnh hình thành trên vùng Siberia. Đây là minh chứng cho mối liên hệ khí hậu chặt chẽ giữa Bắc Á và phần còn lại của châu lục.

Câu hỏi thường gặp về khí hậu Bắc Á

Bắc Á thuộc đới khí hậu nào?

Bắc Á thuộc hai đới khí hậu chính là ôn đới lục địa và cận cực, phần cực bắc thuộc đới cực.

Nơi nào ở Bắc Á lạnh nhất?

Vùng Verkhoyansk và Oymyakon (Cộng hòa Sakha) là nơi lạnh nhất, từng xuống dưới -67°C.

Vì sao Bắc Á có biên độ nhiệt năm lớn?

Do nằm sâu trong lục địa, cách xa biển nên thiếu tác động điều hòa nhiệt của đại dương.

Băng vĩnh cửu ở Bắc Á là gì?

Là lớp đất đóng băng quanh năm, dày hàng trăm mét, phổ biến khắp vùng Siberia.

Tóm lại, khí hậu Bắc Á là kiểu khí hậu lục địa lạnh giá bậc nhất Bắc bán cầu, với mùa đông dài khắc nghiệt, mùa hè ngắn mát và lượng mưa thấp. Đặc điểm này không chỉ tạo nên các cảnh quan taiga, đài nguyên, băng vĩnh cửu độc đáo mà còn sinh ra áp cao Siberia chi phối gió mùa của cả châu Á, trong đó có Việt Nam.