Thuốc kháng sinh penicillin được sản xuất từ gì?

9 phút đọc

Thuốc kháng sinh penicillin được sản xuất từ nấm mốc thuộc chi Penicillium, phổ biến nhất là loài Penicillium chrysogenum. Đây là kháng sinh tự nhiên đầu tiên trên thế giới, được bác sĩ Alexander Fleming phát hiện tình cờ năm 1928 và sản xuất công nghiệp bằng công nghệ lên men từ những năm 1940.

Thuốc kháng sinh penicillin được sản xuất từ gì?

Penicillin được sản xuất từ nấm mốc Penicillium — một chi nấm phổ biến thường thấy dưới dạng mảng màu xanh lam trên bánh mì, trái cây hỏng và trong đất. Loài được sử dụng chủ yếu là Penicillium chrysogenum (trước đây gọi là Penicillium notatum).

Thuốc kháng sinh penicillin được sản xuất từ gì
Thuốc kháng sinh penicillin được sản xuất từ gì

Bản chất, nấm Penicillium tự tổng hợp penicillin như một vũ khí hóa học để cạnh tranh và ức chế vi khuẩn trong môi trường sống. Con người đã tận dụng đặc tính tự nhiên này để nuôi cấy nấm và chiết tách hoạt chất phục vụ điều trị.

Theo tài liệu của National Library of Medicine, penicillin là kháng sinh có nguồn gốc tự nhiên hoàn toàn từ nấm mốc. Đây là phát hiện mang tính đột phá, mở ra kỷ nguyên kháng sinh trong y học hiện đại.

Lịch sử phát hiện penicillin từ nấm Penicillium

Câu chuyện penicillin bắt đầu từ một sự tình cờ. Năm 1928, bác sĩ Alexander Fleming tại London nhận thấy một đĩa nuôi cấy vi khuẩn tụ cầu vàng bị nhiễm nấm mốc. Điều đáng ngạc nhiên là vi khuẩn không phát triển được xung quanh các khuẩn lạc nấm.

Fleming kết luận loại nấm này tiết ra một hoạt chất diệt khuẩn và đặt tên là penicillin. Tuy nhiên, ở giai đoạn đầu, việc chiết tách gặp nhiều khó khăn do hoạt chất không ổn định.

Phải đến những năm 1940, nhờ nỗ lực của Howard Florey và Ernst Chain cùng các cộng sự, penicillin mới được tinh chế và sản xuất quy mô lớn. Nhu cầu cấp thiết trong Thế chiến II đã thúc đẩy mạnh mẽ quá trình này. Người ta bắt đầu dùng penicillin điều trị nhiễm trùng từ năm 1942.

Quy trình sản xuất penicillin bằng công nghệ lên men

Penicillin thương mại được sản xuất qua công nghệ lên men trong các bể lên men sâu (deep-tank fermentation) với điều kiện kiểm soát nghiêm ngặt. Quy trình cơ bản gồm các bước chính sau:

  1. Nhân giống: Chọn chủng Penicillium chrysogenum có hoạt tính cao, nhân giống trong môi trường vô trùng.
  2. Chuẩn bị môi trường: Bổ sung nguồn carbon (đường), nitơ và khoáng chất nuôi nấm.
  3. Lên men: Nuôi cấy nấm trong bể sục khí, chia làm pha sinh trưởng và pha sinh tổng hợp penicillin.
  4. Chiết tách: Tách penicillin khỏi sinh khối nấm bằng phương pháp hóa – sinh.
  5. Tinh chế: Lọc, kết tinh và bào chế thành dạng thuốc uống hoặc tiêm.

Nhờ di truyền học và chọn giống, các chủng Penicillium ngày nay cho năng suất kháng sinh cao gấp nhiều lần so với chủng gốc của Fleming, đáp ứng nhu cầu sản xuất công nghiệp.

Cơ chế tiêu diệt vi khuẩn của penicillin

Penicillin tiêu diệt vi khuẩn bằng cách phá vỡ thành tế bào — cấu trúc bảo vệ thiết yếu của chúng. Cơ chế này tác động chọn lọc, ít gây hại cho tế bào người vốn không có thành tế bào.

Cụ thể, penicillin ức chế quá trình tổng hợp peptidoglycan — thành phần tạo nên mạng lưới vững chắc bao quanh màng tế bào vi khuẩn. Khi peptidoglycan không hình thành hoàn chỉnh, thành tế bào trở nên yếu và có lỗ hổng.

Do chênh lệch áp suất thẩm thấu, nước từ bên ngoài tràn vào khiến vi khuẩn trương lên và vỡ ra. Chính vì vậy, penicillin được xếp vào nhóm kháng sinh diệt khuẩn, không chỉ đơn thuần kìm hãm sự phát triển.

Kháng kháng sinh — thách thức của thời đại penicillin

Một trong những hệ quả nghiêm trọng của việc lạm dụng penicillin là hiện tượng vi khuẩn kháng thuốc. Nhiều vi khuẩn đã tiến hóa cơ chế vô hiệu hóa kháng sinh, khiến thuốc mất tác dụng.

Cơ chế kháng thuốc phổ biến nhất là vi khuẩn sản xuất enzyme penicillinase (beta-lactamase) làm phân hủy cấu trúc penicillin. Ngoài ra, một số vi khuẩn thay đổi protein gắn penicillin hoặc phát triển hệ thống bơm đẩy thuốc ra ngoài tế bào.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), kháng kháng sinh là một trong những mối đe dọa sức khỏe toàn cầu lớn nhất hiện nay. Việc dùng kháng sinh đúng liều, đủ thời gian và theo chỉ định của bác sĩ là biện pháp quan trọng để bảo vệ hiệu quả của penicillin.

Ứng dụng nấm men và nấm mốc trong đời sống người Việt

Ngoài penicillin, nấm men và nấm mốc còn gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa và ẩm thực Việt Nam từ hàng nghìn năm. Đây là những vi sinh vật quen thuộc trong nhiều sản phẩm lên men truyền thống.

Nấm mốc và nấm men tham gia vào quá trình làm tương, làm rượu nếp, ủ men bánh, sản xuất nước mắm và nhiều món ăn dân dã. Những tri thức lên men này thường xuất hiện trong các câu chuyện dân gian được tái hiện qua sân khấu Thanglongwaterpuppet — nơi lưu giữ hình ảnh làng quê nông nghiệp Việt Nam.

Sự song hành giữa ứng dụng khoa học hiện đại của nấm (như sản xuất kháng sinh) và ứng dụng truyền thống trong ẩm thực cho thấy vai trò đa dạng của vi sinh vật đối với con người, từ y học đến văn hóa.

Câu hỏi thường gặp về nguồn gốc penicillin

Penicillin có phải làm từ nấm men không?

Không. Penicillin làm từ nấm mốc Penicillium, không phải nấm men (Saccharomyces).

Ai là người phát hiện ra penicillin?

Bác sĩ Alexander Fleming phát hiện penicillin năm 1928 tại London.

Loài nấm nào cho năng suất penicillin cao nhất?

Penicillium chrysogenum là loài được dùng phổ biến trong sản xuất công nghiệp.

Penicillin có diệt được mọi vi khuẩn không?

Không. Penicillin chỉ hiệu quả với vi khuẩn nhạy cảm, nhiều loài đã kháng thuốc.

Tóm lại, thuốc kháng sinh penicillin được sản xuất từ nấm mốc Penicillium, chủ yếu là loài Penicillium chrysogenum, thông qua công nghệ lên men hiện đại. Từ một phát hiện tình cờ của Fleming đến loại thuốc cứu sống hàng triệu người, penicillin là minh chứng cho sức mạnh của khoa học vi sinh — đồng thời nhắc nhở chúng ta sử dụng kháng sinh có trách nhiệm để tránh nguy cơ kháng thuốc.