Trên Trái Đất có bao nhiêu đới khí hậu? Giải đáp địa lý

11 phút đọc

Trên Trái Đất có 5 đới khí hậu phân bố theo vĩ độ: 1 đới nóng (nhiệt đới), 2 đới ôn hòa (ôn đới) và 2 đới lạnh (hàn đới). Cách phân chia này dựa trên 5 vành đai nhiệt ứng với lượng bức xạ Mặt Trời mà mỗi khu vực nhận được, quyết định nhiệt độ, lượng mưa và chế độ gió đặc trưng.

Trên Trái Đất có bao nhiêu đới khí hậu?

Trên Trái Đất có 5 đới khí hậu theo cách phân chia phổ biến dựa vào vĩ độ. Cụ thể gồm 1 đới nóng nằm giữa hai chí tuyến, 2 đới ôn hòa và 2 đới lạnh phân bố đối xứng ở hai bán cầu Bắc và Nam.

Trên Trái Đất có bao nhiêu đới khí hậu
Trên Trái Đất có bao nhiêu đới khí hậu

Sự phân chia này xuất phát từ 5 vành đai nhiệt trên bề mặt Trái Đất. Mỗi vành đai nhận lượng ánh sáng và nhiệt Mặt Trời khác nhau do góc chiếu của tia sáng thay đổi theo vĩ độ, tạo nên đặc điểm khí hậu riêng biệt cho từng khu vực.

Theo sách giáo khoa Lịch sử và Địa lí 6 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, cách phân loại này quy về 3 kiểu đới cơ bản: đới nóng, đới ôn hòa và đới lạnh — trong đó đới ôn hòa và đới lạnh đều xuất hiện ở cả hai bán cầu nên tính thành 5 đới.

Tên và giới hạn của 5 đới khí hậu trên Trái Đất

Mỗi đới khí hậu được xác định bằng các mốc vĩ độ quan trọng là chí tuyến và vòng cực. Bảng dưới đây tổng hợp tên gọi, giới hạn và loại gió thổi thường xuyên ở từng đới.

Đới khí hậu Vị trí – giới hạn Số lượng Gió thổi thường xuyên
Đới nóng (nhiệt đới) Từ chí tuyến Bắc đến chí tuyến Nam (khoảng 23°27′ B – 23°27′ N) 1 đới Gió Tín phong (Mậu dịch)
Đới ôn hòa (ôn đới) Từ chí tuyến đến vòng cực ở mỗi bán cầu (khoảng 23°27′ – 66°33′) 2 đới Gió Tây ôn đới
Đới lạnh (hàn đới) Từ vòng cực đến cực ở mỗi bán cầu (66°33′ đến cực) 2 đới Gió Đông cực

Do đới ôn hòa và đới lạnh cùng tồn tại ở bán cầu Bắc và bán cầu Nam nên tổng cộng Trái Đất có 5 đới khí hậu. Việt Nam nằm trọn trong đới nóng, cụ thể là kiểu khí hậu nhiệt đới gió mùa.

Đặc điểm chi tiết của từng đới khí hậu

Ba kiểu đới nóng, ôn hòa và lạnh khác nhau rõ rệt về nhiệt độ, lượng mưa và cảnh quan sinh vật. Nắm được đặc trưng này giúp lý giải vì sao mỗi vùng trên thế giới có thiên nhiên và lối sống riêng.

Đới nóng (nhiệt đới)

Đới nóng nằm quanh xích đạo, quanh năm nhận góc chiếu Mặt Trời lớn nên hấp thụ nhiều nhiệt. Nhiệt độ trung bình năm luôn trên 20°C, biên độ nhiệt nhỏ, các mùa phân hóa chủ yếu theo lượng mưa chứ không theo nhiệt độ.

Lượng mưa trung bình năm dao động từ 1.000mm đến 2.000mm, tập trung thành mùa mưa và mùa khô rõ rệt. Đây là nơi có rừng rậm nhiệt đới, savan đồng cỏ và mức đa dạng sinh học cao nhất Trái Đất với voi, hươu cao cổ, hổ, khỉ.

Đới ôn hòa (ôn đới)

Đới ôn hòa mang tính chất trung gian giữa đới nóng và đới lạnh, với bốn mùa xuân, hạ, thu, đông phân biệt rõ rệt. Góc chiếu Mặt Trời và thời gian chiếu sáng chênh lệch lớn trong năm khiến khí hậu biến đổi mạnh theo mùa.

Lượng mưa trung bình năm khoảng 500mm đến trên 1.000mm, chịu ảnh hưởng của gió Tây ôn đới và các dòng biển. Khu vực này thuận lợi trồng nho, ô liu, cam quýt và là nơi tập trung phần lớn dân cư, nền nông nghiệp lớn của thế giới.

Đới lạnh (hàn đới)

Đới lạnh nằm gần hai cực, khí hậu giá lạnh với băng tuyết hầu như quanh năm. Mùa đông kéo dài khắc nghiệt, mùa hè ngắn và mát mẻ, thời gian chiếu sáng dao động rất lớn giữa các ngày trong năm.

Lượng mưa trung bình năm thường dưới 500mm, chủ yếu ở dạng tuyết, gió Đông cực thổi thường xuyên. Thực vật nghèo nàn với rêu, địa y và cây bụi thấp; động vật đặc trưng gồm gấu Bắc Cực, chim cánh cụt, hải cẩu có lớp lông hoặc mỡ dày để chống rét.

Phân biệt cách chia theo vĩ độ và hệ thống Köppen

Cách chia 5 đới theo vĩ độ là mô hình đơn giản dùng trong chương trình phổ thông, dựa trên vành đai nhiệt. Tuy nhiên khoa học hiện đại còn dùng nhiều hệ phân loại chi tiết hơn để mô tả khí hậu thực tế.

Phổ biến nhất là hệ thống phân loại khí hậu Köppen, do nhà khí hậu học Wladimir Köppen xây dựng đầu thế kỷ 20. Hệ này căn cứ vào nhiệt độ, lượng mưa và thảm thực vật, chia khí hậu thế giới thành nhiều nhóm và kiểu nhỏ như xích đạo ẩm, nhiệt đới gió mùa, hoang mạc, ôn đới hải dương, ôn đới lục địa.

Điểm khác biệt cốt lõi là mô hình vĩ độ chú trọng vị trí địa lý và lượng nhiệt, còn hệ Köppen mô tả sát thực tế nhờ kết hợp cả yếu tố mưa và sinh vật. Vì vậy cùng một đới nóng theo vĩ độ có thể chứa nhiều kiểu khí hậu khác nhau trong hệ Köppen.

Các yếu tố ảnh hưởng đến ranh giới đới khí hậu

Ranh giới các đới khí hậu không hoàn toàn trùng khít với các đường vĩ độ mà bị nhiều yếu tố tự nhiên làm dịch chuyển. Hiểu các yếu tố này giúp giải thích vì sao hai nơi cùng vĩ độ lại có khí hậu khác nhau.

  • Vị trí gần hay xa biển: Vùng ven biển có biên độ nhiệt nhỏ, ẩm ướt hơn vùng nằm sâu trong lục địa.
  • Địa hình và độ cao: Càng lên cao nhiệt độ càng giảm, nên núi cao ở vùng nhiệt đới vẫn có băng tuyết trên đỉnh.
  • Dòng biển nóng và lạnh: Dòng biển làm thay đổi nhiệt độ và lượng mưa của các vùng bờ.
  • Hoàn lưu khí quyển: Các đai gió và áp cao, áp thấp quyết định mùa mưa, mùa khô của mỗi khu vực.

Theo phân tích của nhiều nhà khoa học khí hậu, biến đổi khí hậu toàn cầu đang làm dịch chuyển ranh giới các đới khí hậu, khiến một số vùng ấm lên và thay đổi chế độ mưa — đây là thách thức lớn của thế kỷ 21.

Câu hỏi thường gặp về đới khí hậu trên Trái Đất

Việt Nam nằm trong đới khí hậu nào?

Việt Nam nằm trong đới nóng, cụ thể là khí hậu nhiệt đới gió mùa.

Đới khí hậu nào rộng nhất?

Đới nóng trải dài giữa hai chí tuyến, có diện tích rộng và nhận nhiều bức xạ Mặt Trời nhất.

Đới nào lạnh nhất trên Trái Đất?

Đới lạnh (hàn đới) quanh hai cực, băng tuyết hầu như quanh năm.

Ai xây dựng hệ phân loại khí hậu Köppen?

Nhà khí hậu học Wladimir Köppen xây dựng đầu thế kỷ 20.

Kết luận

Trên Trái Đất có 5 đới khí hậu chia theo vĩ độ gồm 1 đới nóng, 2 đới ôn hòa và 2 đới lạnh, tương ứng với 5 vành đai nhiệt. Mỗi đới có đặc trưng riêng về nhiệt độ, lượng mưa, gió và sinh vật, phản ánh sự phân bố nhiệt lượng Mặt Trời không đều theo vĩ độ. Nắm vững cách phân chia này không chỉ giúp học tốt môn Địa lí mà còn hiểu được lý do mỗi vùng đất trên thế giới lại có thiên nhiên, nông nghiệp và văn hóa khác biệt đến vậy.