Vị vua nào làm hai câu thơ “Xã tắc hai phen chồn ngựa đá…”?

9 phút đọc

Vua Trần Nhân Tông là người đã làm hai câu thơ: “Xã tắc hai phen chồn ngựa đá, non sông ngàn thuở vững âu vàng”. Đây là bản dịch từ nguyên tác chữ Hán “Xã tắc lưỡng hồi lao thạch mã, Sơn hà thiên cổ điện kim âu” trong bài thơ “Tức sự”, sáng tác sau chiến thắng quân Nguyên Mông.

Vị vua nào đã làm hai câu thơ “Xã tắc hai phen chồn ngựa đá, non sông ngàn thuở vững âu vàng”?

Tác giả hai câu thơ này là vua Trần Nhân Tông (1258–1308), vị hoàng đế thứ ba của triều Trần. Hai câu thơ là bản dịch nghĩa từ nguyên tác chữ Hán trong bài thơ “Tức sự” (即事):

Vị vua nào đã làm hai câu thơ: “Xã tắc hai phen chồn ngựa đá, non sông ngàn thuở vững âu vàng”
Vị vua nào đã làm hai câu thơ: “Xã tắc hai phen chồn ngựa đá, non sông ngàn thuở vững âu vàng”

Xã tắc lưỡng hồi lao thạch mã,
Sơn hà thiên cổ điện kim âu.

Nhà vua viết hai câu thơ này sau khi quân dân Đại Việt đánh tan quân xâm lược Nguyên Mông. Nhiều người nhầm lẫn tác giả là Phạm Ngũ Lão, nhưng câu thơ nổi tiếng của Phạm Ngũ Lão thuộc bài “Thuật hoài” (Tỏ lòng), hoàn toàn khác với “Tức sự”.

Hoàn cảnh sáng tác hai câu thơ của Trần Nhân Tông

Hai câu thơ ra đời trong một khoảnh khắc xúc động sau chiến thắng. Khi đến viếng Chiêu Lăng — khu lăng mộ vua Trần Thái Tông (ông nội của Trần Nhân Tông) tại phủ Hưng Nhân, tỉnh Thái Bình — nhà vua chứng kiến những con ngựa đá trước lăng vẫn còn lấm bùn.

Trước đó, tướng giặc Ô Mã Nhi từng mang quân đào phá lăng mộ nhà Trần nhằm xúc phạm quốc thể. Hình ảnh ngựa đá “chồn” chân, mệt nhọc gợi lên cả hai cuộc kháng chiến gian lao mà dân tộc vừa trải qua.

Cụm “lưỡng hồi” (hai phen) chỉ hai lần đánh thắng quân Mông Nguyên: lần thứ hai năm 1285 và lần thứ ba năm 1288. Cả hai chiến thắng đều gắn liền với vai trò lãnh đạo của Trần Nhân Tông cùng các danh tướng nhà Trần.

Ý nghĩa hai câu thơ “Xã tắc hai phen chồn ngựa đá, non sông ngàn thuở vững âu vàng”

Hai câu thơ cô đọng cả bi và hùng, thể hiện tầm vóc tư tưởng của một vị minh quân. Từng hình ảnh đều mang lớp nghĩa sâu sắc về đất nước và ý chí độc lập.

  • Xã tắc, sơn hà: đều là từ Hán Việt chỉ đất nước, Tổ quốc, giang sơn — cách nói trang trọng về non sông Đại Việt.
  • Ngựa đá chồn chân: hình ảnh nhân hóa, gợi sự gian lao vất vả mà cả dân tộc phải nếm trải qua hai cuộc chiến giữ nước.
  • Kim âu (âu vàng): chiếc âu bằng vàng chạm rồng phượng, biểu tượng cho sự tôn quý, bền vững và trường tồn của quốc gia.
  • “Điện” (vững yên): khẳng định nền độc lập được đặt vững chãi ngàn đời không lay chuyển.

Câu thơ vừa bày tỏ lòng tri ân tổ tiên đã che chở đất nước, vừa toát lên niềm tự hào và niềm tin son sắt vào sự trường tồn của dân tộc. Đây được xem là một trong những vần thơ tiêu biểu tỏa sáng “Hào khí Đông A” của thời Trần.

Đôi nét về vua Trần Nhân Tông và sự nghiệp

Trần Nhân Tông không chỉ là nhà quân sự kiệt xuất mà còn là một nhà văn hóa, nhà tư tưởng lớn của dân tộc. Ông lãnh đạo Đại Việt vượt qua hai cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông đầy cam go, đặt nền móng cho một thời kỳ hưng thịnh.

Sau khi nhường ngôi, ông xuất gia tu hành và trở thành người sáng lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử — dòng thiền mang bản sắc riêng của Phật giáo Việt Nam. Vì thế, hậu thế còn tôn xưng ông là Phật hoàng Trần Nhân Tông. Ông để lại nhiều tác phẩm thơ ca giá trị, phản ánh vẻ đẹp tâm hồn của một bậc quân vương vừa yêu nước vừa từ bi.

Hào khí Đông A và di sản văn hóa thời Trần

“Hào khí Đông A” là cách gọi tinh thần yêu nước, ý chí quật cường của quân dân nhà Trần. Chữ “Đông” ghép với chữ “A” trong Hán tự tạo thành chữ “Trần”, nên “Đông A” trở thành biểu tượng cho hào khí của cả một triều đại.

Tinh thần ấy được kết tinh qua nhiều áng văn thơ bất hủ: “Hịch tướng sĩ” của Trần Hưng Đạo, “Thuật hoài” của Phạm Ngũ Lão, và chính hai câu thơ “Tức sự” của Trần Nhân Tông. Những tác phẩm này cùng phản ánh khát vọng độc lập và niềm tự hào dân tộc.

Di sản văn hóa thời Trần còn được lưu giữ và tái hiện qua nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống. Nghệ thuật múa rối nước — với những đơn vị biểu diễn lâu đời như Nhà hát Múa rối Thăng Long (Thanglongwaterpuppet) — thường tái hiện các tích trò lịch sử, giúp thế hệ hôm nay cảm nhận sinh động hơn về hào khí và tinh thần của cha ông.

Câu hỏi thường gặp về hai câu thơ “Xã tắc hai phen chồn ngựa đá”

Hai câu thơ này nằm trong bài thơ nào?

Nằm trong bài “Tức sự” (即事) bằng chữ Hán của vua Trần Nhân Tông.

“Hai phen” trong câu thơ chỉ điều gì?

Chỉ hai lần đánh thắng quân Nguyên Mông: năm 1285 và năm 1288.

Có phải Phạm Ngũ Lão sáng tác hai câu thơ này không?

Không. Đây là thơ của Trần Nhân Tông. Phạm Ngũ Lão viết bài “Thuật hoài” khác.

Chiêu Lăng nằm ở đâu?

Chiêu Lăng là lăng mộ vua Trần, thuộc phủ Hưng Nhân, tỉnh Thái Bình ngày nay.

Tóm lại, hai câu thơ “Xã tắc hai phen chồn ngựa đá, non sông ngàn thuở vững âu vàng” là sáng tác của vua Trần Nhân Tông trong bài “Tức sự”, ra đời sau chiến thắng Nguyên Mông. Không chỉ là một tuyệt tác thi ca, hai câu thơ còn là bản tuyên ngôn về ý chí độc lập và niềm tin vào sự trường tồn của non sông Đại Việt, mãi tỏa sáng cùng hào khí Đông A của dân tộc.