Gió mùa đông bắc tạo nên mùa đông lạnh ở vùng nào?

10 phút đọc

Gió mùa Đông Bắc tạo nên mùa đông lạnh ở miền Bắc nước ta, cụ thể là phần lãnh thổ từ dãy Bạch Mã (vĩ tuyến 16°B) trở ra Bắc. Khối khí lạnh xuất phát từ áp cao Xi-bia, tràn xuống theo từng đợt từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau, gây rét đậm cho Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ.

Gió mùa Đông Bắc tạo nên mùa đông lạnh ở vùng nào?

Gió mùa Đông Bắc tạo nên một mùa đông lạnh ở miền Bắc nước ta, tức toàn bộ phần lãnh thổ từ dãy Bạch Mã trở ra Bắc (tương ứng vĩ tuyến 16°B). Đây là kết luận thống nhất trong Sách giáo khoa Địa lí 12.

Gió mùa đông bắc tạo nên mùa đông lạnh ở vùng nào
Gió mùa đông bắc tạo nên mùa đông lạnh ở vùng nào

Khu vực chịu ảnh hưởng mạnh nhất là vùng núi Đông Bắc Bộ. Các cánh cung núi Sông Gâm, Ngân Sơn, Bắc Sơn, Đông Triều mở rộng về phía đông bắc tạo thành hành lang hút gió, khiến khối khí lạnh xâm nhập sâu và kéo dài nhất cả nước.

Càng xuống phía Nam, tác động của gió mùa Đông Bắc càng suy yếu do bị biến tính và bị dãy Bạch Mã chắn lại. Vì vậy Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ hầu như không có mùa đông lạnh.

Nguồn gốc và tính chất của gió mùa Đông Bắc

Bản chất gió mùa Đông Bắc là khối không khí lạnh, khô có nguồn gốc từ áp cao Xi-bia (Siberia) — một áp cao nhiệt lực hình thành theo mùa ở Trung Á. Theo tài liệu Địa lí 12, nhiệt độ trung bình mùa đông tại trung tâm áp cao này xuống khoảng −15°C đến −40°C.

Do tác động của lực Coriolis, khối khí từ áp cao Xi-bia bị lệch hướng và di chuyển xuống Việt Nam theo hướng đông bắc, nên được gọi là gió mùa Đông Bắc hay gió Bấc. Loại gió này không thổi liên tục mà hoạt động thành từng đợt, trung bình 3–4 đợt mỗi tháng.

Xen kẽ giữa các đợt gió mùa Đông Bắc là sự hoạt động mạnh lên của Tín phong bán cầu Bắc. Đặc điểm hoạt động thất thường này khiến mùa đông miền Bắc có thời tiết không thuần nhất.

Đặc điểm thời tiết mùa đông lạnh ở miền Bắc

Mùa đông ở miền Bắc kéo dài khoảng 2–3 tháng với nhiệt độ hạ thấp dưới 20°C, nhiều nơi xuống dưới 15°C. Ở vùng núi cao còn xuất hiện sương muối, sương giá và băng tuyết. Điểm đặc biệt là thời tiết thay đổi rõ rệt giữa hai nửa mùa đông:

  • Nửa đầu mùa đông (tháng 11 đến tháng 1): Thời tiết lạnh và khô. Khối khí thổi qua lục địa Trung Quốc trước khi vào nước ta nên mất phần lớn độ ẩm, trời quang mây.
  • Nửa cuối mùa đông (tháng 2 đến tháng 4): Thời tiết lạnh ẩm, có mưa phùn. Gió thổi lệch qua biển, được cung cấp thêm hơi ẩm gây mưa phùn cho vùng ven biển và đồng bằng Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ.

Theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, một đợt được gọi là rét đậm khi nhiệt độ trung bình ngày ở đồng bằng, trung du Bắc Bộ giảm xuống dưới 15°C và kéo dài từ 2 ngày trở lên.

Mức độ ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc theo từng vùng

Gió mùa Đông Bắc không tác động đồng đều trên cả nước mà giảm dần từ Bắc vào Nam. Bảng dưới đây tổng hợp mức độ ảnh hưởng đến từng vùng lãnh thổ để dễ đối chiếu:

Vùng lãnh thổ Mức độ ảnh hưởng Biểu hiện mùa đông
Đông Bắc Bộ Mạnh nhất Rét đậm, rét hại kéo dài; vùng cao có băng tuyết
Tây Bắc Bộ Yếu hơn Đông Bắc Bớt lạnh nhờ dãy Hoàng Liên Sơn chắn gió
Bắc Trung Bộ Trung bình Lạnh, kèm mưa phùn cuối mùa đông
Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, Nam Bộ Rất yếu hoặc không có Không có mùa đông lạnh, chỉ có mùa mưa – khô

Sự phân hóa này chính là nguyên nhân tạo nên đặc điểm khí hậu đa dạng của Việt Nam: miền Bắc có bốn mùa với mùa đông lạnh, còn miền Nam chỉ có hai mùa mưa – khô.

Vì sao gió mùa Đông Bắc bị chặn lại ở dãy Bạch Mã?

Dãy Bạch Mã đóng vai trò là ranh giới khí hậu tự nhiên giữa hai phần lãnh thổ nước ta. Dãy núi chạy theo hướng tây – đông, đâm ngang ra biển, tạo thành bức tường địa hình chắn gió.

Khi khối khí lạnh của gió mùa Đông Bắc di chuyển xuống phía Nam, nó đã trải qua quãng đường dài nên bị biến tính, suy yếu và ấm dần lên. Đến dãy Bạch Mã, phần lớn khối khí bị chặn lại, chỉ những đợt gió mạnh mới vượt qua và gây ra vài ngày mát mẻ cho phía Nam.

Nhờ vậy, khu vực từ Bạch Mã trở vào giữ được nền nhiệt cao ổn định, mang sắc thái khí hậu cận xích đạo gió mùa. Đây là lý do cảnh quan và khí hậu hai bên dãy núi thay đổi rõ rệt.

Phân biệt gió mùa Đông Bắc và Tín phong bán cầu Bắc

Trong mùa đông, nước ta chịu tác động của hai loại gió khác nhau, dễ gây nhầm lẫn khi làm bài Địa lí 12. Việc phân biệt đúng giúp trả lời chính xác nguyên nhân gây mùa khô ở miền Nam.

Gió mùa Đông Bắc là khối khí lạnh từ áp cao Xi-bia, chỉ ảnh hưởng đến miền Bắc và gây mùa đông lạnh. Trong khi đó, Tín phong bán cầu Bắc mới là nguyên nhân chính tạo nên mùa khô cho Nam Bộ và Tây Nguyên, đồng thời gây mưa cho vùng ven biển Trung Bộ.

Nói cách khác, gió mùa Đông Bắc chi phối thời tiết phía Bắc, còn Tín phong bán cầu Bắc chi phối thời tiết phía Nam trong cùng thời kỳ mùa đông. Hai loại gió này hoạt động xen kẽ và đan xen nhau.

Câu hỏi thường gặp về gió mùa Đông Bắc

Gió mùa Đông Bắc có nguồn gốc từ đâu?

Từ áp cao Xi-bia (Siberia) ở Trung Á, di chuyển xuống Việt Nam theo hướng đông bắc.

Gió mùa Đông Bắc hoạt động trong khoảng thời gian nào?

Từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau, thổi thành từng đợt chứ không liên tục.

Vùng nào chịu tác động mạnh nhất của gió mùa Đông Bắc?

Vùng núi Đông Bắc Bộ, do các cánh cung núi tạo thành hành lang hút gió.

Miền Nam có chịu ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc không?

Hầu như không, vì gió bị biến tính và chặn lại ở dãy Bạch Mã.

Tóm lại, gió mùa Đông Bắc tạo nên mùa đông lạnh ở miền Bắc nước ta, từ dãy Bạch Mã trở ra, với vùng Đông Bắc Bộ chịu ảnh hưởng mạnh nhất. Nắm vững nguồn gốc từ áp cao Xi-bia, tính chất thay đổi theo hai nửa mùa đông và vai trò chắn gió của dãy Bạch Mã sẽ giúp bạn hiểu rõ đặc điểm khí hậu phân hóa Bắc – Nam và làm tốt các câu hỏi trong chương trình Địa lí 12.