Tác dụng sinh lí của dòng điện là gì? Giải đáp vật lý

11 phút đọc

Tác dụng sinh lí của dòng điện là tác dụng của dòng điện khi đi qua cơ thể người và động vật, làm các cơ co giật, có thể khiến tim ngừng đập, ngạt thở và tê liệt thần kinh. Đây là một trong các tác dụng của dòng điện được học ở chương trình Vật lí lớp 7 và Khoa học tự nhiên lớp 8.

Tác dụng sinh lí của dòng điện là gì?

Tác dụng sinh lí của dòng điện là hiện tượng dòng điện gây ra những biến đổi trên cơ thể sống khi đi qua người hoặc động vật. Khi sơ ý để dòng điện chạy qua cơ thể, dòng điện làm các cơ co giật, có thể làm tim ngừng đập, gây ngạt thở và tê liệt thần kinh.

Tác dụng sinh lí của dòng điện là gì
Tác dụng sinh lí của dòng điện là gì

Đây chính là lí do dòng điện có thể gây nguy hiểm đến tính mạng con người, đặc biệt với mạng điện gia đình. Vì vậy cần hết sức thận trọng khi tiếp xúc với thiết bị điện và dây dẫn không có lớp cách điện.

Tuy vậy, dòng điện có cường độ phù hợp đi qua cơ thể lại có thể chữa một số bệnh và được ứng dụng trong y học, sinh học. Nói cách khác, tác dụng sinh lí thường là có hại, chỉ có lợi khi dùng đúng cách và đúng liều lượng trong y tế.

Biểu hiện khi dòng điện đi qua cơ thể người

Khi dòng điện truyền qua cơ thể, nó tác động trực tiếp lên hệ cơ, hệ thần kinh và tim mạch. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào cường độ dòng điện, thời gian tiếp xúc và đường đi của dòng điện qua cơ thể.

Các biểu hiện thường gặp khi cơ thể bị điện giật bao gồm:

  • Co giật cơ bắp: Dòng điện kích thích khiến các cơ co cứng, nạn nhân khó buông tay khỏi nguồn điện.
  • Rối loạn nhịp tim, tim ngừng đập: Dòng điện làm rối loạn hoạt động dẫn truyền của tim, có thể gây ngừng tim.
  • Ngạt thở: Cơ hô hấp bị tê liệt khiến nạn nhân không thở được.
  • Tê liệt thần kinh: Hệ thần kinh bị ảnh hưởng, gây mất cảm giác hoặc mất ý thức.
  • Bỏng: Tại vị trí dòng điện đi vào và ra khỏi cơ thể có thể xuất hiện vết bỏng.

Mức độ tổn thương tăng dần theo cường độ dòng điện. Chỉ một dòng điện nhỏ đi qua tim cũng đủ gây nguy hiểm, nên tuyệt đối không được xem nhẹ.

Ứng dụng tác dụng sinh lí của dòng điện trong y học

Trong y học, người ta ứng dụng dòng điện có cường độ thích hợp để chẩn đoán và điều trị bệnh. Dòng điện được kiểm soát chặt chẽ nhằm tận dụng mặt tích cực và hạn chế tối đa rủi ro cho người bệnh.

Một số ứng dụng phổ biến của tác dụng sinh lí trong y tế:

  1. Châm cứu điện (điện châm): Kết hợp châm cứu truyền thống với dòng điện nhỏ để chữa đau lưng, đau cơ, tai biến mạch máu não, thoái hóa khớp và một số bệnh về thần kinh.
  2. Sốc điện tim: Dùng dòng điện một chiều đi qua tim trong thời gian rất ngắn để cấp cứu các trường hợp rối loạn nhịp tim hoặc tim ngừng đập.
  3. Máy tạo nhịp tim: Phát các xung điện đều đặn giúp tim co bóp nhịp nhàng ở bệnh nhân rối loạn nhịp.
  4. Nghiên cứu sinh học: Dùng dòng điện để nghiên cứu các phản ứng sinh lí trên động vật trong phòng thí nghiệm.

Theo bài viết trên chuyên trang y tế Vinmec, dòng điện do máy sốc điện phóng ra để điều trị rối loạn nhịp là dòng điện một chiều, được kiểm soát năng lượng chặt chẽ trước khi truyền qua cơ thể.

Cơ chế sốc điện tim cấp cứu ngừng tim

Sốc điện tim là ứng dụng quan trọng nhất của tác dụng sinh lí trong cấp cứu. Kỹ thuật này đưa một dòng điện mạnh đi qua tim trong khoảng thời gian rất ngắn để tái lập nhịp tim bình thường.

Trái tim co bóp nhờ hệ thống dẫn truyền điện tự nhiên gồm nút xoang, nút nhĩ-thất, bó His và mạng Purkinje. Khi hệ thống này rối loạn, tim đập hỗn loạn và không bơm máu hiệu quả.

Có thể hiểu đơn giản: sốc điện tim giống như thao tác “reset” lại trái tim, giúp nút xoang phát nhịp trở lại một cách sinh lí.

Hiện nay, máy sốc điện tự động (AED) được lắp đặt tại nhiều nơi công cộng, giúp cả người không chuyên môn cũng có thể sơ cứu bệnh nhân ngừng tim trong “thời gian vàng”, góp phần giảm tỉ lệ tử vong do bệnh tim mạch.

Phân biệt tác dụng sinh lí với các tác dụng khác của dòng điện

Dòng điện có nhiều tác dụng khác nhau, mỗi tác dụng có bản chất và ứng dụng riêng. Việc phân biệt giúp học sinh tránh nhầm lẫn khi làm bài tập Vật lí và Khoa học tự nhiên.

Bảng dưới đây tổng hợp năm tác dụng cơ bản của dòng điện:

Tác dụng Biểu hiện Ví dụ ứng dụng
Sinh lí Co giật cơ, ảnh hưởng tim, thần kinh Châm cứu điện, sốc điện tim
Nhiệt Làm nóng vật dẫn Bàn là, bếp điện, ấm siêu tốc
Phát sáng Làm sáng đèn Đèn LED, đèn bút thử điện
Từ Sinh ra từ trường Nam châm điện, chuông điện
Hóa học Tách chất trong dung dịch Mạ điện, tinh luyện kim loại

Điểm khác biệt lớn nhất là tác dụng sinh lí tác động trực tiếp lên cơ thể sống, trong khi các tác dụng còn lại tác động lên vật liệu hoặc thiết bị. Đây là tác dụng duy nhất vừa nguy hiểm vừa có giá trị y học.

Nguyên tắc an toàn điện để phòng tránh tác dụng sinh lí có hại

Vì dòng điện có thể gây nguy hiểm chết người, hiểu về tác dụng sinh lí giúp mỗi người biết cách phòng tránh tai nạn điện trong sinh hoạt hằng ngày.

Một số nguyên tắc an toàn điện cơ bản cần ghi nhớ:

  • Không chạm tay ướt vào ổ cắm, công tắc hay thiết bị điện.
  • Không tự ý sửa chữa thiết bị điện khi chưa ngắt nguồn.
  • Tránh xa dây điện trần, dây điện đứt rơi xuống đất.
  • Sử dụng thiết bị có vỏ cách điện đạt tiêu chuẩn.
  • Lắp đặt cầu dao chống giật (ELCB) cho hệ thống điện gia đình.

Khi gặp người bị điện giật, việc đầu tiên là ngắt nguồn điện hoặc dùng vật cách điện tách nạn nhân ra khỏi nguồn điện, tuyệt đối không chạm trực tiếp vào nạn nhân khi họ còn tiếp xúc với dòng điện.

Câu hỏi thường gặp về tác dụng sinh lí của dòng điện

Tác dụng sinh lí của dòng điện có lợi hay có hại?

Thường là có hại, chỉ có lợi khi dùng dòng điện cường độ phù hợp trong y học.

Tác dụng sinh lí xảy ra khi nào?

Khi dòng điện đi qua cơ thể người hoặc động vật.

Máy châm cứu điện dùng tác dụng nào của dòng điện?

Dùng tác dụng sinh lí của dòng điện.

Dòng điện qua tim có nguy hiểm không?

Rất nguy hiểm, có thể làm tim ngừng đập và gây tử vong.

Tóm lại, tác dụng sinh lí của dòng điện là tác dụng khi dòng điện đi qua cơ thể sống, gây co giật cơ, ảnh hưởng tim và thần kinh. Đây là tác dụng vừa nguy hiểm vừa hữu ích: cần thận trọng để phòng tránh tai nạn điện, đồng thời được y học ứng dụng trong châm cứu điện, sốc điện tim và máy tạo nhịp để cứu chữa người bệnh.