Tập hợp sinh vật nào sau đây là quần thể sinh vật?

9 phút đọc

Tập hợp cây cọ trên đồi cọ Vĩnh Phúc là quần thể sinh vật. Quần thể sinh vật là tập hợp các cá thể cùng một loài, cùng sống trong một khoảng không gian xác định, vào một thời điểm nhất định và có khả năng sinh sản tạo ra thế hệ mới.

Tập hợp sinh vật nào sau đây là quần thể sinh vật?

Đáp án là tập hợp cây cọ trên đồi cọ Vĩnh Phúc. Đây là tập hợp các cá thể chỉ thuộc một loài (cây cọ), sống trong một không gian xác định là đồi cọ Vĩnh Phúc, nên thỏa mãn định nghĩa quần thể.

Tập hợp sinh vật nào sau đây là quần thể sinh vật
Tập hợp sinh vật nào sau đây là quần thể sinh vật

Các phương án còn lại như “tập hợp thú ở rừng Cúc Phương”, “tập hợp bướm ở rừng Nam Cát Tiên” hay “tập hợp chim ở rừng Bạch Mã” đều không phải quần thể. Lý do là mỗi tập hợp này gồm nhiều loài khác nhau (nhiều loài thú, nhiều loài bướm, nhiều loài chim), nên thuộc về quần xã chứ không phải quần thể.

Theo định nghĩa trong SGK Sinh học 12 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, quần thể sinh vật là tập hợp những cá thể cùng loài, sinh sống trong một khoảng không gian nhất định, ở một thời điểm nhất định, có khả năng sinh sản tạo thành thế hệ mới.

Ba dấu hiệu nhận biết một quần thể sinh vật

Để xác định một tập hợp có phải quần thể hay không, bạn cần kiểm tra ba điều kiện bắt buộc. Chỉ khi thỏa mãn đồng thời cả ba, tập hợp đó mới được xem là quần thể.

  • Cùng một loài: Tất cả cá thể phải thuộc cùng một loài. Nếu đề bài chỉ nêu tên nhóm chung chung như “chim”, “cá”, “cỏ” mà không xác định rõ loài, thì đó không phải quần thể vì nhóm đó có thể gồm nhiều loài.
  • Cùng không gian và thời gian xác định: Các cá thể phải cùng sống trong một khu vực cụ thể tại một thời điểm nhất định, ví dụ “ở Hồ Tây”, “trên đồi cọ Vĩnh Phúc”.
  • Có khả năng sinh sản: Các cá thể phải giao phối và sinh sản được để tạo ra thế hệ mới, duy trì nòi giống.

Nguyên tắc loại trừ nhanh: tập hợp chỉ nêu một loài cụ thể kèm địa điểm thì là quần thể; tập hợp nêu nhóm chung chung hoặc nhiều loài rõ ràng thì không phải quần thể.

Ví dụ quần thể và không phải quần thể thường gặp trong đề thi

Dạng câu hỏi này xuất hiện thường xuyên trong đề thi THPT và đánh giá năng lực. Bảng dưới đây tổng hợp các ví dụ điển hình giúp bạn nhận diện nhanh khi làm bài.

Tập hợp sinh vật Có phải quần thể? Lý do
Cây cọ trên đồi cọ Vĩnh Phúc Có Một loài, không gian xác định
Cá trắm đen ở Hồ Tây Có Một loài cá cụ thể
Đàn voi ở Vườn Quốc gia Yok Đôn Có Một loài, cùng khu vực
Cỏ ở quảng trường Không “Cỏ” gồm nhiều loài
Chim ở rừng Bạch Mã Không Nhiều loài chim khác nhau
Cá trong ao Không Nhiều loài cá → quần xã

Lưu ý một bẫy thường gặp: nếu tập hợp gồm các cá thể cùng loài nhưng không có khả năng sinh sản, ví dụ “cá rô phi đơn tính trong ao”, thì vẫn không được coi là quần thể.

Phân biệt quần thể, quần xã và hệ sinh thái

Học sinh thường nhầm lẫn ba cấp độ tổ chức sống này vì chúng đều đề cập đến “tập hợp sinh vật trong một khu vực”. Điểm khác biệt mấu chốt nằm ở số lượng loài và phạm vi bao gồm.

Tiêu chí Quần thể Quần xã Hệ sinh thái
Thành phần Cá thể cùng một loài Nhiều quần thể khác loài Quần xã + môi trường vô sinh
Độ đa dạng Thấp (1 loài) Cao (nhiều loài) Cao nhất
Quan hệ chính Cùng loài Cùng loài và khác loài Sinh vật và môi trường
Ví dụ Đàn cá chép ở Hồ Tây Sinh vật trong rừng Cúc Phương Rừng ngập mặn Cần Giờ

Có thể hình dung theo thứ bậc: nhiều cá thể cùng loài tạo thành quần thể, nhiều quần thể tạo thành quần xã, quần xã kết hợp với môi trường vô sinh tạo thành hệ sinh thái.

Vai trò của quần thể trong sinh thái học

Quần thể được xem là đơn vị tiến hóa cơ sở của sinh giới. Mọi biến đổi di truyền và chọn lọc tự nhiên đều diễn ra ở cấp độ quần thể qua nhiều thế hệ, chứ không xảy ra ở một cá thể riêng lẻ.

Các cá thể trong quần thể có mối quan hệ hỗ trợ cùng loài, giúp nhau kiếm ăn, chống chịu điều kiện khắc nghiệt và chống lại kẻ thù. Hiện tượng cây thông mọc liền rễ để chống gió bão, hay tre mọc thành bụi, được gọi là hiệu quả nhóm, giúp quần thể tồn tại ổn định.

Khi mật độ cá thể quá cao và nguồn sống hạn chế, quần thể xuất hiện cạnh tranh cùng loài. Cạnh tranh giúp điều chỉnh số lượng và sự phân bố cá thể, duy trì quần thể ở mức phù hợp với sức chứa của môi trường.

Câu hỏi thường gặp về quần thể sinh vật

Tập hợp cá rô phi đơn tính trong ao có phải quần thể không?

Không. Vì cá đơn tính không sinh sản được nên không tạo thế hệ mới.

“Tập hợp chim ở rừng” có phải quần thể không?

Không. Vì “chim” gồm nhiều loài khác nhau, đây là quần xã.

Quần thể khác quần xã ở điểm nào?

Quần thể chỉ có một loài, còn quần xã gồm nhiều loài khác nhau.

Tóm lại, để nhận diện quần thể sinh vật, bạn chỉ cần nhớ ba điều kiện: cùng một loài, cùng không gian và thời gian xác định, có khả năng sinh sản. Trong câu hỏi trên, tập hợp cây cọ trên đồi cọ Vĩnh Phúc là đáp án đúng vì thỏa mãn cả ba điều kiện, còn các tập hợp gồm nhiều loài đều thuộc về quần xã sinh vật.