Tập tính bẩm sinh là gì? Khái niệm và ví dụ

11 phút đọc

Tập tính bẩm sinh là loại tập tính sinh ra đã có, được di truyền từ bố mẹ và đặc trưng cho loài. Đây là chuỗi phản xạ không điều kiện được gen quy định sẵn trong hệ thần kinh, mang tính bản năng, bền vững và không thay đổi theo môi trường. Ví dụ điển hình là thú non bú sữa mẹ hay ve sầu kêu vào mùa hè.

Tập tính bẩm sinh là gì?

Tập tính bẩm sinh là những hoạt động cơ bản của động vật, có ngay từ khi sinh ra mà không cần qua học hỏi hay rèn luyện. Loại tập tính này được di truyền từ bố mẹ, mang tính bản năng và đặc trưng cho toàn bộ loài.

Tập tính bẩm sinh là gì
Tập tính bẩm sinh là gì

Về bản chất, tập tính bẩm sinh là chuỗi phản xạ không điều kiện. Trình tự các phản xạ này đã được kiểu gen quy định sẵn trong hệ thần kinh từ khi cá thể ra đời.

Hễ có kích thích tương ứng, tập tính sẽ xảy ra theo một trình tự xác định, không thay đổi. Tập tính bẩm sinh còn được gọi là bản năng (instinct) — hành vi tiến hóa qua hàng triệu năm giúp cá thể sinh tồn ngay từ khi sinh ra.

Đặc điểm của tập tính bẩm sinh

Tập tính bẩm sinh có những đặc điểm riêng biệt giúp phân biệt rõ với tập tính học được. Theo SGK Sinh học 11 (Nhà xuất bản Giáo dục, 2019), có thể tóm gọn thành bốn đặc điểm cốt lõi.

  • Tính di truyền: Được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua gen, không phụ thuộc vào kinh nghiệm cá thể.
  • Tính bẩm sinh: Có sẵn từ khi sinh ra, không cần học hỏi, rèn luyện hay trải nghiệm.
  • Tính đặc trưng cho loài: Mọi cá thể cùng loài đều thực hiện giống nhau, không mang tính cá thể riêng lẻ.
  • Tính bền vững: Ổn định, gần như không thay đổi ngay cả khi điều kiện và hoàn cảnh sống thay đổi.

Chính tính bền vững và di truyền là đặc điểm giúp phân biệt tập tính bẩm sinh với tập tính học được vốn linh hoạt và thay đổi theo môi trường.

Cơ sở thần kinh của tập tính bẩm sinh

Cơ sở của mọi tập tính là phản xạ — chuỗi phản ứng thực hiện qua cung phản xạ. Riêng tập tính bẩm sinh được xây dựng trên nền phản xạ không điều kiện.

Toàn bộ trình tự của các phản xạ này đã được mã hóa sẵn trong kiểu gen. Vì vậy, động vật không cần trải qua quá trình học tập mà vẫn thực hiện được ngay khi gặp kích thích phù hợp.

Kích thích gây ra tập tính bẩm sinh có thể đến từ hai nguồn. Kích thích từ môi trường bên ngoài gồm ánh sáng, nhiệt độ, âm thanh, mùi. Kích thích từ bên trong chủ yếu là các hoocmôn, đặc biệt là hoocmôn sinh dục điều khiển tập tính sinh sản.

Ví dụ về tập tính bẩm sinh ở động vật

Tập tính bẩm sinh xuất hiện ở mọi nhóm động vật, từ bậc thấp đến bậc cao. Dưới đây là những ví dụ điển hình được kích hoạt hoàn toàn theo bản năng.

  • Thú non bú sữa mẹ: Trẻ sơ sinh và thú non tự động tìm vú mẹ và bú ngay sau khi sinh — đây là phản xạ bú không điều kiện, hoàn toàn bẩm sinh.
  • Ve sầu kêu vào mùa hè: Kích thích nhiệt độ cao và độ dài ngày kích hoạt hành vi kêu theo bản năng, đặc trưng cho loài.
  • Chim non há mỏ khi tổ rung: Chim non mới nở, chưa mở mắt, vẫn tự động há mỏ khi cảm nhận chấn động tổ.
  • Cá con bơi theo bản năng: Cá con mới nở đã biết bơi và định hướng theo dòng chảy mà không cần học từ cá bố mẹ.
  • Ếch đực kêu vào mùa sinh sản: Được kích hoạt bởi hoocmôn sinh dục tăng vào mùa mưa, không phụ thuộc kinh nghiệm cá thể.

Điểm chung của các ví dụ này là hành vi diễn ra ngay, chính xác, theo trình tự cố định mà không cần bất kỳ sự dạy dỗ nào.

Phân biệt tập tính bẩm sinh và tập tính học được

Bên cạnh tập tính bẩm sinh, động vật còn có tập tính học được — loại hình thành trong quá trình sống thông qua học tập và rút kinh nghiệm. Hai loại này có bản chất thần kinh hoàn toàn khác nhau nhưng bổ sung cho nhau.

Bảng dưới đây so sánh chi tiết hai loại tập tính theo các tiêu chí cơ bản.

Tiêu chí Tập tính bẩm sinh Tập tính học được
Nguồn gốc Sinh ra đã có Hình thành trong đời sống
Tính di truyền Có, di truyền từ bố mẹ Không di truyền
Cơ sở thần kinh Phản xạ không điều kiện Phản xạ có điều kiện
Tính đại diện Đặc trưng cho loài Đặc trưng cho cá thể
Tính ổn định Bền vững, không đổi Không ổn định, có thể thay đổi

Theo nghiên cứu kinh điển của nhà sinh lý học Ivan Pavlov, chó tiết nước bọt khi nghe tiếng chuông sau nhiều lần được cho ăn kèm tiếng chuông — đây là ví dụ điển hình của phản xạ có điều kiện, cơ sở của tập tính học được.

Vai trò của tập tính bẩm sinh đối với động vật

Tập tính bẩm sinh đóng vai trò sống còn trong sự tồn tại của các loài động vật. Nhờ có sẵn từ khi sinh ra, tập tính này bảo đảm cá thể phản ứng kịp thời với môi trường mà không mất thời gian học hỏi.

Trước hết, tập tính bẩm sinh giúp động vật thích nghi và sinh tồn ngay từ giai đoạn non nớt nhất. Thú non biết bú, cá con biết bơi, chim non biết há mỏ đòi ăn — tất cả bảo đảm khả năng sống sót khi cá thể chưa có kinh nghiệm.

Bên cạnh đó, tập tính bẩm sinh duy trì nòi giống thông qua các hành vi sinh sản, di cư và chăm sóc con non. Đây là những hành vi đã được chọn lọc tự nhiên tinh chỉnh qua hàng triệu năm tiến hóa.

Sự phối hợp giữa tập tính bẩm sinh và học được: Hiện tượng in vết

Trong thực tế, không phải mọi tập tính đều hoàn toàn bẩm sinh hoặc hoàn toàn học được. Nhiều hành vi là sự kết hợp của cả hai loại, trong đó in vết (imprinting) là ví dụ tiêu biểu nhất.

Nhà tập tính học Konrad Lorenz đã mô tả hiện tượng này qua thí nghiệm nổi tiếng: ngỗng xám con mới nở đi theo vật chuyển động đầu tiên chúng nhìn thấy — thường là ngỗng mẹ, nhưng trong thí nghiệm là chính ông.

In vết mang bản chất bẩm sinh (xu hướng đi theo có sẵn) nhưng lại cần yếu tố học được (nhận diện đối tượng cụ thể). Một ví dụ khác là khả năng bắt chuột của mèo: vừa là bản năng bẩm sinh, vừa được hoàn thiện qua quá trình học từ mèo mẹ và luyện tập.

Câu hỏi thường gặp về tập tính bẩm sinh

Tập tính bẩm sinh có thay đổi được không?

Không. Tập tính bẩm sinh bền vững, ổn định và gần như không thay đổi kể cả khi môi trường sống thay đổi.

Tập tính bẩm sinh dựa trên loại phản xạ nào?

Dựa trên phản xạ không điều kiện, với trình tự đã được kiểu gen quy định sẵn từ khi sinh ra.

Nhện giăng tơ là tập tính gì?

Là tập tính bẩm sinh. Nhện biết giăng tơ theo bản năng mà không cần học từ nhện khác.

Tập tính bẩm sinh có ở người không?

Có. Ví dụ điển hình là phản xạ bú của trẻ sơ sinh và phản xạ giật mình khi có tiếng động lớn.

Tóm lại, tập tính bẩm sinh là nền tảng hành vi bản năng giúp động vật sinh tồn ngay từ khi ra đời, được di truyền qua gen và đặc trưng cho toàn loài. Cùng với tập tính học được, tập tính bẩm sinh tạo nên hệ thống hành vi hoàn chỉnh, giúp mỗi loài thích nghi và duy trì nòi giống trong môi trường sống của mình.