Ước lệ tượng trưng là bút pháp nghệ thuật đặc trưng của văn học trung đại, dùng những hình ảnh mang tính quy ước và biểu tượng lấy từ thiên nhiên để gợi tả vẻ đẹp, tính cách con người thay vì miêu tả trực tiếp. Đây là thủ pháp nghiêng về nghệ thuật gợi, tác động tới người đọc qua trí tưởng tượng và sự liên tưởng.
Ước lệ tượng trưng là gì?
Ước lệ tượng trưng là cách diễn đạt theo quy ước, khuôn mẫu có sẵn trong văn chương cổ, làm cho lời thơ, lời văn thêm trang nhã, bóng bẩy và thâm thúy. Bút pháp này lấy vẻ đẹp của thiên nhiên như trăng, hoa, ngọc, tuyết làm chuẩn mực để so sánh và gợi tả vẻ đẹp con người.
Bạn đang xem: Ước lệ tượng trưng là gì? Khái niệm và ví dụ

Về bản chất, đây là bút pháp nghiêng về nghệ thuật gợi hơn là tả. Tác giả không miêu tả cụ thể, tỉ mỉ mà tác động tới người đọc thông qua sự phán đoán và trí tưởng tượng, để lại nhiều dư âm và khoảng trống cho người thưởng thức tự cảm nhận.
Ước lệ tượng trưng là sản phẩm của mĩ học phong kiến, phản ánh quan niệm thẩm mĩ coi thiên nhiên là chuẩn mực tuyệt đối của cái đẹp. Con người đẹp khi được ví với những vẻ đẹp thanh cao, trong sáng của tự nhiên.
Phân biệt “ước lệ” và “tượng trưng”
Dù thường đi liền thành một cụm, “ước lệ” và “tượng trưng” là hai khái niệm có sắc thái khác nhau. Hiểu rõ sự phân biệt này giúp phân tích tác phẩm chính xác hơn.
| Tiêu chí | Ước lệ | Tượng trưng |
|---|---|---|
| Khái niệm | Diễn đạt bằng hình ảnh có tính quy ước trong văn chương cổ | Diễn đạt cái trừu tượng bằng hình ảnh cụ thể |
| Tính chất | Thường chỉ là một chi tiết của hình tượng | Là một hình ảnh hoàn chỉnh, trọn vẹn |
| Chất liệu | Hiện tượng thiên nhiên, thời tiết | Cây cỏ, chim muông, vật thể |
| Ví dụ | “Tuyết rơi” tả mùa đông, “làn thu thủy” tả ánh mắt | Cây tùng chỉ khí phách, cây trúc chỉ người quân tử |
Điểm chung của cả hai là đều mang tính ẩn dụ. Điểm khác biệt nằm ở mức độ hoàn chỉnh: tượng trưng là một hình ảnh trọn vẹn, còn ước lệ phần nhiều chỉ là một chi tiết của hình tượng.
Các hình ảnh ước lệ tượng trưng thường gặp
Văn học trung đại xây dựng một hệ thống hình ảnh quy ước quen thuộc, được lặp đi lặp lại qua nhiều tác phẩm. Người đọc cùng thời đều ngầm hiểu ý nghĩa của chúng.
- Tùng, trúc, cúc, mai: Tượng trưng cho khí phách, nhân cách cứng cỏi và phẩm chất cao quý của người quân tử.
- Trăng, hoa, ngọc, tuyết: Gợi tả vẻ đẹp thanh cao, trong sáng của người phụ nữ.
- Làn thu thủy, nét xuân sơn: Ước lệ chỉ ánh mắt trong veo và dáng lông mày thanh tú.
- Lá vàng rụng, tuyết rơi: Quy ước dùng để gợi mùa thu, mùa đông trong không gian nghệ thuật.
Xem thêm : Chuyện cơm hến là sáng tác của ai? Giải đáp văn học
Những hình ảnh này tạo nên một mã ngôn ngữ chung, giúp tác giả và người đọc “giao tiếp” trên nền văn hóa thẩm mĩ chung của thời đại.
Ước lệ tượng trưng trong Truyện Kiều của Nguyễn Du
Nguyễn Du là nhà thơ vận dụng thủ pháp ước lệ tượng trưng đạt tới trình độ kinh điển trong Truyện Kiều. Đoạn trích Chị em Thúy Kiều là minh chứng tiêu biểu nhất cho nghệ thuật này.
Khi tả Thúy Vân, Nguyễn Du dùng loạt hình ảnh thiên nhiên: “Khuôn trăng đầy đặn nét ngài nở nang / Hoa cười ngọc thốt đoan trang / Mây thua nước tóc tuyết nhường màu da”. Khuôn mặt tròn đầy như trăng, nụ cười tươi như hoa, tóc mượt hơn mây, da trắng hơn tuyết.
Bút pháp ước lệ tượng trưng lấy vẻ đẹp của thiên nhiên làm chuẩn mực để đo vẻ đẹp con người, qua đó thể hiện quan niệm thẩm mĩ đặc trưng của văn học cổ điển phương Đông.
Tả Thúy Kiều, tác giả nâng cấp hình ảnh: “Làn thu thủy nét xuân sơn / Hoa ghen thua thắm liễu hờn kém xanh”. Vẻ đẹp Kiều khiến thiên nhiên phải ghen hờn, dự báo một số phận trắc trở, sóng gió.
Mối quan hệ giữa ước lệ tượng trưng và ẩn dụ
Ước lệ tượng trưng có quan hệ mật thiết với ẩn dụ tu từ nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Cơ chế của ẩn dụ dựa trên mối liên tưởng về đặc điểm tương đồng giữa hai sự vật được so sánh ngầm.
Khi một hình ảnh ẩn dụ được lặp lại nhiều lần trong văn chương và đời sống, nó dần chuyển hóa thành biểu tượng và trở thành một ước lệ tượng trưng cố định. Chẳng hạn, từ “hoa” ban đầu là ẩn dụ cho nhan sắc, về sau đã trở thành biểu tượng quen thuộc chỉ vẻ đẹp người phụ nữ nói chung.
Như vậy, ước lệ tượng trưng có thể xem là những ẩn dụ đã được cộng đồng thừa nhận và sử dụng ổn định, mang tính quy ước xã hội chứ không còn là sáng tạo cá nhân nhất thời.
Ước lệ tượng trưng trong các loại hình nghệ thuật truyền thống
Xem thêm : Số bé nhất có ba chữ số là số nào? Giải đáp toán học
Tính ước lệ tượng trưng không chỉ tồn tại trong văn học mà còn là nguyên tắc thẩm mĩ chung của nhiều loại hình nghệ thuật sân khấu truyền thống phương Đông. Nghệ thuật gợi thay cho tả xuất hiện phổ biến trong tuồng, chèo và múa rối nước.
Trong nghệ thuật múa rối nước của Thanglongwaterpuppet, tính ước lệ thể hiện qua cách mặt nước sân khấu tượng trưng cho không gian rộng lớn, còn các con rối được cách điệu để biểu đạt tính cách nhân vật. Người điều khiển ẩn sau tấm mành, đưa nghệ sĩ ra ngoài giới hạn không gian nghệ thuật, để khán giả tập trung hoàn toàn vào thế giới biểu tượng trên mặt nước.
Cũng như văn học trung đại dùng trăng hoa để gợi cái đẹp, sân khấu rối nước dùng vài động tác cách điệu để gợi cả một câu chuyện. Đây chính là điểm gặp gỡ giữa thi ca cổ điển và nghệ thuật dân gian: đều lấy sự gợi mở làm cốt lõi thẩm mĩ.
Câu hỏi thường gặp về ước lệ tượng trưng
Ước lệ và tượng trưng khác nhau ở điểm nào?
Tượng trưng là hình ảnh hoàn chỉnh, còn ước lệ phần nhiều chỉ là một chi tiết của hình tượng. Cả hai đều mang tính ẩn dụ.
Bút pháp ước lệ tượng trưng xuất hiện chủ yếu ở đâu?
Chủ yếu trong văn học trung đại, đặc biệt là thơ ca cổ điển như Truyện Kiều của Nguyễn Du.
Vì sao văn học cổ ưa dùng ước lệ tượng trưng?
Vì quan niệm thẩm mĩ coi thiên nhiên là chuẩn mực cái đẹp, đồng thời giúp lời văn trang nhã, thâm thúy và giàu sức gợi.
Ngoài thiên nhiên, ước lệ còn lấy chất liệu từ đâu?
Chủ yếu từ thiên nhiên như cây cỏ, chim muông, hiện tượng thời tiết, nhưng cũng có điển tích, điển cố quen thuộc.
Tóm lại, ước lệ tượng trưng là bút pháp cốt lõi của văn học trung đại, lấy vẻ đẹp thiên nhiên làm thước đo để gợi tả con người một cách trang nhã và giàu sức liên tưởng. Nắm vững thủ pháp này, đặc biệt qua các dẫn chứng trong Truyện Kiều, sẽ giúp người học cảm thụ sâu sắc hơn vẻ đẹp cổ điển của thi ca dân tộc và cả các loại hình nghệ thuật truyền thống.
Nguồn: https://khoangcach.com
Danh mục: Kiến thức