Kim loại Cu phản ứng được với dung dịch nào? Giải đáp

6 phút đọc

Kim loại Cu phản ứng được với dung dịch HNO₃ (loãng và đặc nóng), H₂SO₄ đặc nóng, AgNO₃, Fe(NO₃)₃ và FeCl₃. Đồng không phản ứng với dung dịch HCl, H₂SO₄ loãng hay NaOH vì tính khử của Cu yếu hơn hydro trong dãy hoạt động hóa học.

Kim loại Cu phản ứng được với dung dịch nào?

Kim loại đồng (Cu) phản ứng được với các dung dịch có tính oxi hóa mạnh hoặc dung dịch muối của kim loại đứng sau nó trong dãy hoạt động hóa học. Cụ thể gồm: HNO₃ loãng, HNO₃ đặc nóng, H₂SO₄ đặc nóng, AgNO₃, Fe(NO₃)₃ và FeCl₃.

Kim loại Cu phản ứng được với dung dịch nào
Kim loại Cu phản ứng được với dung dịch nào

Trong tất cả các phản ứng này, Cu đóng vai trò chất khử, nhường 2 electron để tạo thành ion Cu²⁺. Đây đều là phản ứng oxi hóa – khử, một dạng bài tập trọng tâm trong chương trình Hóa học lớp 9 và lớp 12.

Ngược lại, đồng không phản ứng với dung dịch HCl, H₂SO₄ loãng, NaOH, FeSO₄, MgSO₄ hay ZnCl₂. Hiểu rõ ranh giới “phản ứng được” và “không phản ứng được” là nền tảng để giải nhanh các câu hỏi trắc nghiệm.

Vì sao Cu không tác dụng với HCl và H₂SO₄ loãng?

Nguyên nhân cốt lõi nằm ở vị trí của đồng trong dãy hoạt động hóa học. Trong dãy này, đồng (Cu) đứng sau hydro (H), nghĩa là Cu có tính khử yếu hơn H.

Chỉ những kim loại đứng trước H — như K, Na, Mg, Al, Zn, Fe — mới đủ khả năng khử ion H⁺ trong axit loãng thành khí H₂. Vì đứng sau H, Cu không thể đẩy hydro ra khỏi dung dịch HCl hay H₂SO₄ loãng, nên không có phản ứng xảy ra.

Đồng chỉ phản ứng khi gặp axit có tính oxi hóa mạnh (như HNO₃, H₂SO₄ đặc nóng), vì lúc này chính gốc axit NO₃⁻ hoặc SO₄²⁻ đóng vai trò oxi hóa Cu, chứ không phải ion H⁺.

Các phương trình phản ứng tiêu biểu của Cu

Bảng dưới đây tổng hợp các dung dịch phản ứng được với Cu kèm phương trình minh họa, giúp bạn dễ đối chiếu khi làm bài tập:

Dung dịch Phương trình phản ứng Sản phẩm đặc trưng
HNO₃ loãng 3Cu + 8HNO₃ → 3Cu(NO₃)₂ + 2NO↑ + 4H₂O Khí NO không màu, hóa nâu
HNO₃ đặc nóng Cu + 4HNO₃ → Cu(NO₃)₂ + 2NO₂↑ + 2H₂O Khí NO₂ màu nâu đỏ
H₂SO₄ đặc nóng Cu + 2H₂SO₄ → CuSO₄ + SO₂↑ + 2H₂O Khí SO₂ mùi hắc
AgNO₃ Cu + 2AgNO₃ → Cu(NO₃)₂ + 2Ag↓ Bạc kim loại bám ngoài
FeCl₃ Cu + 2FeCl₃ → CuCl₂ + 2FeCl₂ Dung dịch chuyển màu

Với muối, Cu chỉ đẩy được kim loại đứng sau nó (như Ag) ra khỏi dung dịch. Riêng với Fe³⁺ trong FeCl₃ hay Fe(NO₃)₃, Cu khử Fe³⁺ xuống Fe²⁺ chứ không tạo ra Fe kim loại.

Dãy hoạt động hóa học của kim loại — kiến thức nền tảng

Muốn dự đoán chính xác một kim loại có phản ứng hay không, cần nắm vững dãy hoạt động hóa học. Dãy này sắp xếp các kim loại theo chiều giảm dần tính khử.

Thứ tự phổ biến cần ghi nhớ: K, Na, Mg, Al, Zn, Fe, Ni, Sn, Pb, H, Cu, Ag, Au. Vị trí của mỗi kim loại quyết định khả năng phản ứng của nó theo các quy tắc sau:

  • Kim loại đứng trước H: tác dụng với axit loãng (HCl, H₂SO₄ loãng) giải phóng khí H₂.
  • Kim loại đứng sau H: như Cu, Ag không phản ứng với axit loãng, chỉ phản ứng với axit oxi hóa mạnh.
  • Quy tắc đẩy muối: kim loại đứng trước đẩy được kim loại đứng sau ra khỏi dung dịch muối (trừ K, Na, Ca phản ứng với nước trước).

Đây là lý do đồng được xếp vào nhóm kim loại kém hoạt động, chỉ phản ứng trong những điều kiện oxi hóa đủ mạnh.

Câu hỏi thường gặp về phản ứng của kim loại Cu

Cu có phản ứng với FeSO₄ không?

Không. Cu đứng sau Fe trong dãy hoạt động, nên không đẩy được Fe ra khỏi FeSO₄.

Cu có tác dụng với dung dịch NaOH không?

Không. Đồng là kim loại không phản ứng với dung dịch bazơ như NaOH.

Cu phản ứng với AgNO₃ tạo ra gì?

Tạo ra Cu(NO₃)₂ và bạc kim loại (Ag) bám vào bề mặt đồng.

Tóm lại, kim loại Cu chỉ phản ứng với HNO₃, H₂SO₄ đặc nóng, AgNO₃, Fe(NO₃)₃ và FeCl₃ — những dung dịch có tính oxi hóa mạnh hoặc chứa ion kim loại yếu hơn. Chìa khóa để trả lời đúng dạng câu hỏi này là ghi nhớ vị trí của Cu đứng sau hydro trong dãy hoạt động hóa học, từ đó loại nhanh các đáp án HCl, H₂SO₄ loãng và NaOH.